Məktəblərə hücum, yandırılan avtomobillər və İran izi: Hədəf Azərbaycanın gələcəyidirmi?

Məktəblərdə vahid geyim formasının tətbiqi, təhsil müəssisələrinin şüşələrinin sındırılması, direktorların avtomobillərinin yandırılması və məktəb binalarına od vurmaq cəhdləri cəmiyyətin diqqət mərkəzində dayanmalı olan ciddi məsələlərdir. Söhbət təkcə təhsil müəssisələrinin daxili intizamından və ya ayrı-ayrı hüquq pozuntularından getmir. Belə hadisələrə kompleks yanaşmaq, onların arxasında hansı motivlərin dayandığını araşdırmaq, uşaqların təhlükəsizliyini qorumaq və təhsil sisteminə qarşı mümkün təhdidlərin qarşısını almaq dövlətin və cəmiyyətin ortaq vəzifəsidir. Əgər bu hadisələr arasında əlaqə varsa, həmin əlaqə faktlarla üzə çıxarılmalı, mümkün xarici təsir və təşkilatlanmış təxribat ehtimalları da hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən diqqətlə araşdırılmalıdır.

Məktəb sadəcə dərs keçirilən bina deyil. Məktəb uşağın dünyagörüşünün formalaşdığı, milli kimliyini dərk etdiyi, cəmiyyətin qaydalarını öyrəndiyi və gələcəyin vətəndaşı kimi yetişdiyi mühüm ictimai məkandır. Buna görə də məktəblərə qarşı yönələn zorakılıq, təhdid və dağıdıcı davranışlar yalnız maddi ziyanla ölçülə bilməz. Belə hadisələr uşaqlarda qorxu yarada, valideynlərin narahatlığını artıra, müəllimlərin təhlükəsizlik hissini zəiflədə və təhsil mühitinə etimadı sarsıda bilər. Məktəbə hücum, mahiyyət etibarilə, cəmiyyətin gələcəyinə və uşaqların təhlükəsizliyinə yönəlmiş ciddi təhdid kimi qiymətləndirilməlidir.
Bu kontekstdə məktəblərdə vahid geyim formasının tətbiqi ətrafında yaranan müzakirələr də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vahid məktəbli forması şagirdlər arasında sosial fərqlərin geyim vasitəsilə nümayiş etdirilməsinin qarşısını almağa, məktəb daxilində nizam-intizamı möhkəmləndirməyə və təhsil mühitində bərabərlik hissini gücləndirməyə xidmət edə bilər. Uşaqların ailələrinin maddi imkanlarına görə bir-birindən fərqləndirilməməsi, diqqətin geyimə deyil, biliyə, bacarığa və davranışa yönəlməsi təhsilin əsas prinsiplərindəndir.

Əlbəttə, vahid forma bütün təhsil problemlərini həll etmir. Təhsilin keyfiyyəti müəllimlərin peşəkarlığından, məktəblərin maddi-texniki təminatından, təhlükəsiz mühitdən, ailə ilə məktəb arasında əməkdaşlıqdan və şagirdlərə göstərilən diqqətdən asılıdır. Bununla belə, vahid forma məktəb daxilində ortaq qaydaların və kollektiv məsuliyyətin formalaşmasına kömək edən vasitələrdən biri ola bilər. Bu qaydaların müzakirəsi də emosional qarşıdurma və siyasi manipulyasiya ilə deyil, təhsilin mənafeyi və uşaqların hüquqları əsasında aparılmalıdır.

Əsas məsələ isə budur: təhsil sahəsində hər hansı yeniliyə münasibət bildirmək hüququ ilə məktəbin fəaliyyətini pozmaq, şagirdləri qorxuya salmaq və təhsil müəssisəsinə zərər vurmaq arasında kəskin fərq var. Vahid formaya etiraz edən şəxs və ya qrup öz mövqeyini qanuni və dinc vasitələrlə ifadə edə bilər. Lakin məktəbin şüşələrini sındırmaq, direktorun avtomobilini yandırmaq və ya məktəb binasını yandırmağa cəhd etmək heç bir halda fikir azadlığı və ya etiraz hüququ ilə əsaslandırıla bilməz. Belə əməllər təsdiqlənərsə, onların motivindən asılı olmayaraq, qanun çərçivəsində araşdırılması və hüquqi qiymət alması vacibdir.
Məktəblərin şüşələrinin sındırılması, rəhbər şəxslərin avtomobillərinə qarşı hücumlar və təhsil müəssisələrinə od vurmaq cəhdləri barədə yayılan məlumatlar bir sıra mühüm suallar doğurur. Bu hadisələr təsadüfi vandalizm aktlarıdır, şəxsi münaqişələrin nəticəsidir, yoxsa onların arxasında daha geniş məqsəd daşıyan təşkilatlanmış fəaliyyət dayanır? Hadisələr arasında zaman, məkan, icra üsulu və iştirakçılar baxımından əlaqə varmı? Məktəb rəhbərliyinə təzyiq göstərmək, təhsil müəssisələrinin normal fəaliyyətini pozmaq və cəmiyyətdə qorxu yaratmaq məqsədi güdülübmü? Bu sualların cavabı şayiələrdən və emosional ittihamlardan deyil, istintaq materiallarından, ekspertiza nəticələrindən, videomüşahidə görüntülərindən, şahid ifadələrindən və digər sübutlardan əldə edilməlidir.

Əgər müxtəlif təhsil müəssisələrində baş verən hadisələr arasında ortaq əlaqələr müəyyənləşdirilərsə, bu, araşdırmanın istiqamətini dəyişə bilər. Eyni şəxslərin və ya əlaqəli qrupların iştirakı, əvvəlcədən razılaşdırılmış hərəkətlər, koordinasiya olunmuş çağırışlar, maliyyələşmə əlaqələri və hadisələrdən əvvəl yayılan təhdidlər mümkün təşkilatlanma barədə əsaslı suallar yarada bilər. Ancaq belə əlamətlərin mövcudluğu belə, təkbaşına xarici dövlətin və ya konkret siyasi qüvvənin məsuliyyətini sübut etmir. Bunun üçün ayrıca və yoxlanıla bilən dəlillər tələb olunur.

Məhz bu nöqtədə İran amili ətrafında səslənən iddialara da ehtiyatlı, lakin prinsipial yanaşmaq lazımdır. Azərbaycanın informasiya məkanında xarici təsir, təbliğat, ideoloji müdaxilə və cəmiyyət daxilində parçalanma yaratmaq cəhdləri ilə bağlı narahatlıqlar milli təhlükəsizlik baxımından diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Lakin konkret məktəblərə qarşı hücumların İran tərəfindən təşkil edildiyini demək üçün hüquq-mühafizə orqanlarının müəyyən etdiyi faktlar, maliyyə və kommunikasiya əlaqələri, tapşırıq zənciri və ya digər etibarlı sübutlar ortaya qoyulmalıdır. Bu cür sübutlar olmadan ehtimalı təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Bununla belə, xarici təsir imkanlarının araşdırılması yalnız hadisəni kimin törətdiyi sualı ilə məhdudlaşmamalıdır. Müasir dövrdə informasiya təsiri təkcə rəsmi bəyanatlar və ya ənənəvi təbliğat vasitələri ilə həyata keçirilmir. Sosial şəbəkələr, anonim hesablar, manipulyativ videolar, saxta məlumatlar və emosiyalara hesablanmış çağırışlar vasitəsilə ictimai narazılıq dərinləşdirilə, valideynlərlə müəllimlər qarşı-qarşıya qoyula və məktəb qaydaları ətrafında süni qarşıdurma yaradıla bilər. Əgər belə materialların konkret hadisələrlə əlaqəsi müəyyən edilərsə, onların yayılma mexanizmi, mənbələri və mümkün təşkilatçıları da araşdırılmalıdır.

Burada ən böyük təhlükələrdən biri cəmiyyətin emosiyalarından istifadə olunmasıdır. Uşaqların təhsili, məktəbli forması, müəllimlərin nüfuzu və valideynlərin narahatlığı həssas mövzulardır. Bu mövzular üzərindən məqsədli şəkildə gərginlik yaratmaq, insanları təsdiqlənməmiş məlumatlara inandırmaq və onları qanunsuz davranışa sövq etmək mümkündür. Buna görə də valideynlər, müəllimlər, məktəb rəhbərləri və media nümayəndələri hər hansı məlumatı yaymazdan əvvəl onun mənbəyini və doğruluğunu yoxlamalıdırlar. Məktəblərə qarşı zorakılıq barədə yayılan hər bir xəbər həm təhlükəsizlik, həm də informasiya məsuliyyəti baxımından ciddi yanaşma tələb edir.

Azərbaycanın təhsil sistemi siyasi və geosiyasi qarşıdurmaların alətinə çevrilməməlidir. Uşaqların məktəbi hansısa dövlətin təbliğat mübarizəsinin, ideoloji rəqabətin və ya daxili qarşıdurmaların meydanı olmamalıdır. Təhsil müəssisələrinin təhlükəsizliyi dövlətin suverenliyi, ictimai sabitlik və milli gələcəyin qorunması ilə birbaşa bağlıdır. Bununla yanaşı, milli təhlükəsizlik məsələsi hər hansı ölkəyə, xalqa və ya dini qrupa qarşı ümumiləşdirilmiş ittihamlara çevrilməməlidir. Məsuliyyət yalnız konkret qanunsuz hərəkətləri törədən və ya təşkil edən şəxslərin sübutlarla müəyyən edilmiş əməllərinə görə qiymətləndirilməlidir.

Məktəb direktorunun avtomobilinin yandırılması barədə məlumatlar təsdiqlənərsə, araşdırmanın əsas istiqamətlərindən biri hadisənin motivi olmalıdır. Avtomobilin məktəb rəhbərinə məxsus olması hücumun onun vəzifə fəaliyyəti ilə bağlı olub-olmadığı sualını yaradır. Əgər məqsəd direktorun qərarlarına təsir göstərmək, onu qorxutmaq və ya məktəbdə müəyyən qaydaların tətbiqinə mane olmaq olubsa, bu, adi əmlak zərərindən daha geniş ictimai təhlükə doğuran vəziyyət kimi araşdırılmalıdır. Eyni qaydada məktəb binasına od vurmaq cəhdi barədə məlumatlar varsa, yanğının başvermə səbəbi, qəsdən törədilmə ehtimalı, mümkün zərərin miqyası və uşaqların həyatına yarana biləcək risklər ekspertiza və istintaq yolu ilə müəyyənləşdirilməlidir.

Belə hadisələrə qarşı mübarizə yalnız cinayət baş verdikdən sonra tədbir görməklə məhdudlaşmamalıdır. Məktəblərin ətrafında təhlükəsizlik tədbirləri gücləndirilməli, videomüşahidə sistemlərinin işləkliyi yoxlanılmalı, yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına əməl olunmalı, məktəb rəhbərləri üçün operativ məlumatvermə mexanizmləri yaradılmalıdır. Şagirdlərə və valideynlərə şübhəli davranışlar, təhdidlər və təhlükəli çağırışlar barədə hara müraciət etmək lazım olduğu aydın izah edilməlidir. Bununla yanaşı, uşaqların şəxsi məlumatlarının və təhlükəsizliyinin qorunması da təmin olunmalıdır.

İnformasiya təhlükəsizliyi də bu prosesin ayrılmaz hissəsidir. Məktəblərdə baş verən hadisələr barədə rəsmi məlumatlar vaxtında təqdim edilmədikdə, informasiya boşluğu şayiələrin və manipulyasiyanın yayılmasına şərait yarada bilər. Müvafiq qurumlar araşdırmanın gedişi barədə qanunla mümkün olan həddə aydın məlumat verməli, təsdiqlənməmiş versiyaların fakt kimi yayılmasının qarşısını almalı və cəmiyyətdə yaranan suallara cavab verməlidirlər. Şəffaflıq həm ictimai etimadı gücləndirir, həm də mümkün dezinformasiyanın təsirini azaldır.

Media orqanlarının üzərinə də mühüm məsuliyyət düşür. Məktəblərə hücum, direktorun avtomobilinin yandırılması və xarici müdaxilə ehtimalı kimi həssas məsələlərdə sensasiyalı başlıqlar faktların yerini tutmamalıdır. Jurnalistlər təsdiqlənmiş məlumatı ehtimaldan ayırmalı, aidiyyəti qurumların mövqeyini öyrənməli və uşaqların təhlükəsizliyinə zərər vura biləcək təfərrüatların yayılmasından çəkinməlidirlər. Eyni zamanda, ictimai əhəmiyyət daşıyan hadisələrin araşdırılmasını tələb etmək medianın legitim vəzifəsidir.
Vahid məktəbli formasının tətbiqi ilə məktəblərə qarşı törədildiyi iddia olunan hücumlar arasında əlaqə olub-olmadığı da ayrıca araşdırılmalıdır. Əgər hücumlar konkret qaydalara etiraz bəhanəsi ilə törədilibsə, həmin etirazların necə zorakı fəaliyyətə çevrildiyi müəyyən edilməlidir. Əgər hadisələrin vahid forma ilə heç bir əlaqəsi yoxdursa, bu iki məsələni süni şəkildə birləşdirmək cəmiyyətdə yanlış təsəvvür yarada bilər. Eyni zamanda, əgər hansısa şəxslər və ya qruplar məktəb qaydaları ətrafında gərginliyi qəsdən artıraraq bundan zorakılıq üçün istifadə ediblərsə, həmin əlaqə də sübutlar əsasında üzə çıxarılmalıdır.

Nəticə etibarilə, məsələnin mahiyyəti yalnız məktəbli formasını müdafiə etmək və ya İranla bağlı iddiaları gündəmə gətirməkdən ibarət deyil. Əsas məqsəd Azərbaycanın təhsil müəssisələrinin təhlükəsizliyini qorumaq, uşaqları zorakılıqdan və manipulyasiyadan müdafiə etmək, məktəb rəhbərlərinə qarşı təzyiqlərin qarşısını almaq və bütün iddialara hüquqi qiymət verilməsini təmin etməkdir. Hər hansı xarici müdaxilə ehtimalı varsa, bu, qəti və obyektiv sübutlarla müəyyənləşdirilməlidir. Əgər cinayət əməlləri törədilibsə, onların arxasında duran şəxslər kimliyindən və motivindən asılı olmayaraq məsuliyyətə cəlb edilməlidirlər.
Azərbaycanın məktəbləri uşaqların qorxu ilə deyil, biliklə böyüdüyü, müəllimlərin təhdid altında deyil, nüfuzla fəaliyyət göstərdiyi, valideynlərin isə övladlarını təhlükəsiz mühitə əmanət edə bildiyi məkanlar olmalıdır. Məktəbə hücum edən, təhsil müəssisəsinin əmlakını dağıdan və ya insanları qorxutmağa çalışan heç kim öz hərəkətini siyasi şüarla, ideoloji bəhanə ilə və ya xarici təsir adı altında gizlədə bilməməlidir.

Dövlətin və cəmiyyətin cavabı emosional ittihamlar deyil, güclü hüquqi araşdırma, preventiv təhlükəsizlik tədbirləri, informasiya savadlılığı və uşaqların gələcəyinə yönəlmiş qətiyyətli mövqe olmalıdır. Çünki məktəbi qorumaq yalnız bir binanı qorumaq deyil. Bu, Azərbaycanın gələcəyini, uşaqların hüquqlarını, müəllimin nüfuzunu və cəmiyyətin sabitliyini qorumaq deməkdir.

Təranə Paşayeva
"Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin