Avropa Siyasi Birliyinin Dublin sammiti: dəyişən geosiyasi reallıqlar, təhlükəsizlik çağırışları və Azərbaycanın strateji mövqeyi

Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) Dublin sammiti müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən fundamental dəyişikliklər fonunda xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyır. Təxminən 50 ölkənin liderlərini bir araya gətirən bu toplantı Avropanın yalnız mövcud problemləri müzakirə etmək deyil, həm də gələcək siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik arxitekturasını müəyyənləşdirmək istiqamətində axtarışlarının göstəricisidir. Sammitin əhəmiyyəti iştirakçıların sayından daha çox, müzakirə edilən məsələlərin qlobal siyasi proseslərə təsiri və Avropanın yeni geosiyasi şəraitə uyğunlaşmaq zərurəti ilə bağlıdır.

Bu gün dünya nizamı əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mürəkkəb və çoxqütblü xarakter alır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə davam edən gərginlik, enerji bazarlarında dəyişikliklər, böyük güclər arasında rəqabət, iqtisadi və texnoloji asılılıqlar Avropa dövlətlərini təhlükəsizlik siyasətlərinə yenidən baxmağa vadar edir. Belə şəraitdə ayrı-ayrı dövlətlərin fərdi imkanları ilə bütün çağırışlara cavab verməsi çətinləşir. Buna görə də siyasi koordinasiya, ortaq strategiyaların hazırlanması və regional tərəfdaşlarla münasibətlərin genişləndirilməsi Avropanın gündəliyində ön plana çıxır.

Avropa Siyasi Birliyinin əsas funksiyası da məhz bu ehtiyacdan irəli gəlir. Bu platforma Avropa İttifaqına üzv olan və olmayan ölkələr arasında siyasi dialoq üçün geniş imkan yaradır. Onun institusional baxımdan məcburi qərarlar qəbul etməməsi zəiflik kimi deyil, müxtəlif siyasi mövqelərə malik dövlətlərin çevik müzakirə aparmasına şərait yaradan xüsusiyyət kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki hazırkı beynəlxalq şəraitdə dialoq kanallarının açıq saxlanılması, fikir ayrılıqlarının siyasi müstəvidə müzakirəsi və ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Sammitin əsas siyasi mesajlarından biri Avropanın təhlükəsizliyinin artıq yalnız hərbi ittifaqlar və müdafiə xərcləri ilə təmin edilə bilməyəcəyidir. Enerji resurslarının əlçatanlığı, iqtisadi rəqabətqabiliyyətlilik, texnoloji müstəqillik, nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyi və informasiya məkanının qorunması da təhlükəsizlik siyasətinin ayrılmaz komponentlərinə çevrilib. Bu baxımdan, Avropa dövlətlərinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri iqtisadi inkişafla təhlükəsizlik arasında dayanıqlı tarazlıq yaratmaqdır.

Dublin görüşünün gündəliyində süni intellekt və innovasiyaların da yer alması diqqətəlayiqdir. Çünki texnoloji rəqabət artıq beynəlxalq güc balansına birbaşa təsir edən amildir. Süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur, yarımkeçirici texnologiyalar və məlumat təhlükəsizliyi sahələrində xarici asılılıqlar Avropanın strateji muxtariyyəti məsələsini daha da aktuallaşdırır. Avropa İttifaqı daxilində və onun tərəfdaşları arasında texnoloji əməkdaşlığın genişləndirilməsi bu səbəbdən iqtisadi məsələ olmaqla yanaşı, siyasi və təhlükəsizlik prioritetidir.

Sammitin digər mühüm istiqaməti demokratik institutların müdafiəsi və xarici müdaxilələrə qarşı dayanıqlılığın artırılmasıdır. Müasir dövrdə informasiya müharibələri, dezinformasiya kampaniyaları, kiberhücumlar və seçki proseslərinə müdaxilə cəhdləri dövlətlərin daxili sabitliyinə təsir göstərən ciddi amillərdir. Bu təhlükələrin sərhəd tanımaması ölkələr arasında daha sıx koordinasiyanı zəruri edir. Bununla belə, təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirilərkən söz və ifadə azadlığı, hüquqi təminatlar və demokratik prinsiplərin qorunması da vacibdir.

Dublin sammitinin siyasi çəkisini artıran məsələlərdən biri də Ukrayna müharibəsidir. Avropa ölkələri bu müharibənin yalnız Ukraynanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı olmadığını, bütövlükdə Avropa təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərdiyini nəzərə alırlar. Eyni zamanda, müharibənin iqtisadi nəticələri, enerji qiymətləri, müdafiə sənayesi və qaçqın məsələləri Avropa dövlətlərinin daxili siyasətinə də təsir edir. Bu səbəbdən Ukraynaya dəstək, müharibənin dayandırılması istiqamətində diplomatik səylər və gələcək təhlükəsizlik təminatları sammitin siyasi müzakirələrində xüsusi yer tutur.

Burada diqqət çəkən digər məqam Avropanın Rusiya ilə münasibətlərində təhlükəsizlik məsələlərinin daha geniş məzmun almasıdır. Enerji infrastrukturlarına mümkün hücumlar, kiber təhdidlər, pilotsuz uçuş aparatları ilə bağlı insidentlər və informasiya müdaxilələri Avropa dövlətlərini müdafiə sistemlərini yeniləməyə sövq edir. İrlandiyada sammit ərəfəsində təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsi və mümkün hibrid təhdidlərin müzakirə olunması bu narahatlığın praktik ifadəsidir. Bununla belə, ayrı-ayrı insidentlərin arxasında konkret dövlətin dayanması barədə sübut olmadan qəti nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.

Azərbaycanın sammitdə iştirakı isə bu proseslərin Cənubi Qafqaz və daha geniş Avrasiya məkanı üçün əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Rəsmi dəvət olunan ölkələr sırasında Azərbaycanın da yer alması ölkəmizin Avropa siyasi dialoqunun iştirakçılarından biri olduğunu təsdiqləyir. Azərbaycanın bu platformadakı mövqeyi xüsusilə üç istiqamətdə diqqət çəkir: enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq nəqliyyat əlaqələri və regional sülh.

Enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycanın rolu Avropanın təchizat mənbələrini şaxələndirmək siyasəti ilə əlaqəlidir. Cənub Qaz Dəhlizi və Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çatdırılması ölkəmizin enerji tərəfdaşlığında mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir. Lakin bu əməkdaşlığın gələcəyi yalnız mövcud ixrac imkanları ilə məhdudlaşmamalıdır. Enerji infrastrukturunun genişləndirilməsi, uzunmüddətli investisiyalar, bərpaolunan enerji layihələri və yaşıl enerji dəhlizləri Azərbaycan-Avropa münasibətlərinin yeni mərhələsini formalaşdıra bilər.

Azərbaycanın enerji siyasətində bərpaolunan mənbələrə diqqətin artırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşıl enerji layihələri, enerji istehsalının və ötürülməsinin inkişafı Avropa ilə əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaradır. Bu istiqamətdə qarşılıqlı investisiyalar və texnoloji tərəfdaşlıq həm Azərbaycanın iqtisadi şaxələndirilməsinə, həm də Avropanın enerji keçidi məqsədlərinə töhfə verə bilər.

Nəqliyyat və logistika məsələləri isə Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini müəyyən edən digər əsas istiqamətdir. Qlobal ticarət yollarının dəyişdiyi, ənənəvi marşrutların müxtəlif risklərlə üzləşdiyi bir şəraitdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artır. Azərbaycan bu marşrutun əsas tranzit həlqələrindən biri kimi Xəzər dənizi ilə Avropa arasında əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynayır. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, dəniz limanı infrastrukturu və digər nəqliyyat layihələri bu potensialın reallaşdırılmasına xidmət edir.

Lakin Orta Dəhlizin real imkanlarından istifadə etmək üçün yalnız coğrafi mövqe kifayət deyil. Gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, daşımaların sürətləndirilməsi, rəqəmsal logistika sistemlərinin qurulması, liman və dəmir yolu infrastrukturunun modernləşdirilməsi vacibdir. Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycanın tranzit ölkə kimi mövqeyini daha da aktuallaşdıra bilər. Bu, həm də ölkəmizin regional əməkdaşlıqda iqtisadi çəkisinin artması deməkdir.

Cənubi Qafqazda sülh məsələsi isə Dublin sammitinin Azərbaycan üçün xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərindəndir. Azərbaycan və Ermənistanın eyni beynəlxalq platformada təmsil olunması tərəflər arasında siyasi dialoqun davam etdirilməsi üçün əlavə imkan yaradır. Ancaq burada əsas məsələ dialoqun formal xarakter daşımaması, əldə olunan razılaşmaların konkret nəticələrə çevrilməsidir.

Azərbaycanın mövqeyi baxımından regional sülhün əsas şərtləri dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, sərhədlərin qarşılıqlı tanınması, kommunikasiyaların açılması və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əməl edilməsidir. Bu məsələlərin həlli təkcə iki ölkənin münasibətləri üçün deyil, bütövlükdə regionun iqtisadi inkişafı və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi üçün əhəmiyyətlidir.

Avropa dövlətləri də Cənubi Qafqazda sabitliyin təmin olunmasında maraqlıdırlar. Çünki regionun təhlükəsizliyi Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında enerji və nəqliyyat əlaqələrinə birbaşa təsir göstərir. Bununla yanaşı, regional proseslərə yanaşmada balansın qorunması, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və tərəflər arasında etimadın gücləndirilməsi vacibdir. Xarici aktorların təşəbbüsləri yalnız tərəflərin iradəsi və qarşılıqlı razılaşma əsasında davamlı nəticə verə bilər.

Dublin sammitinin Azərbaycan üçün digər mühüm tərəfi 2028-ci ildə ölkəmizin Avropa Siyasi Birliyinin sammitinə ev sahibliyi etmək perspektividir. Bu məsələ artıq Azərbaycanın beynəlxalq diplomatik fəaliyyətində strateji əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Belə bir tədbirə ev sahibliyi etmək ölkəmizə Avropa dövlətləri ilə siyasi dialoqu genişləndirmək, regional məsələlər üzrə mövqeyini təqdim etmək və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını inkişaf etdirmək fürsəti yaradacaq.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın beynəlxalq platformalardakı iştirakı konkret nəticələrə hesablanmalıdır. Enerji və nəqliyyat layihələrinə investisiyaların cəlb edilməsi, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, qarşılıqlı siyasi etimadın möhkəmləndirilməsi və regional sülh gündəliyinin irəlilədilməsi bu baxımdan əsas prioritetlər olmalıdır.

Dublin sammitinin ümumi mənzərəsi göstərir ki, Avropa qarşısında duran problemlər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Təhlükəsizlik iqtisadiyyatdan, iqtisadiyyat enerjidən, enerji nəqliyyatdan, nəqliyyat isə regional sabitlikdən ayrı şəkildə nəzərdən keçirilə bilməz. Bu reallıq Avropa dövlətlərini daha geniş əməkdaşlıq mexanizmləri qurmağa vadar edir. Azərbaycan kimi strateji coğrafi mövqeyə, enerji resurslarına və tranzit imkanlarına malik ölkələrin bu prosesdə iştirakı da məhz həmin qarşılıqlı asılılıqlarla şərtlənir.

Nəticə etibarilə, Dublin sammiti Avropanın gələcək inkişaf modelinin və təhlükəsizlik arxitekturasının müzakirəsi baxımından mühüm siyasi platformadır. Sammitin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti isə ölkəmizin Avropa ilə münasibətlərində yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşması, enerji və nəqliyyat sahələrində strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi və Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təşviqi ilə bağlıdır. Azərbaycanın bu platformada iştirakı göstərir ki, ölkəmiz yalnız regional proseslərin iştirakçısı deyil, həm də Avropa ilə Asiya arasında siyasi, iqtisadi və geostrateji əlaqələrin inkişafında mühüm tərəfdaşdır. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ bu diplomatik imkanları real iqtisadi, siyasi və regional nəticələrə çevirmək olacaq.

Mahir Süleymanlı
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin