İnsanlar niyə müharibə edir? - Alimlər cavabı şimpanze qrupları arasındakı münaqişədə axtarır

İnsanlar niyə müharibə edir? - Alimlər cavabı şimpanze qrupları arasındakı münaqişədə axtarırAlimlər Mərkəzi Afrikada əvvəllər dost münasibətləri olan şimpanze qrupları arasında baş vermiş nadir və genişmiqyaslı münaqişəni araşdıraraq, bu primatlarda baş verən qanlı qarşıdurmaların insanların niyə müharibə apardığını izah etməyə kömək edib-etmədiyini öyrənməyə çalışırlar.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "The Independent" nəşrinin yazdığına görə, söhbət dünyanın ən böyük şimpanze icmalarından biri olan və Kibale Milli Parkında yaşayan Nqogo qrupundan gedir. Tədqiqatçılara əsasən, uzun sürən qarşıdurma nəticəsində ən azı yeddi yetkin erkək və 17 bala həlak olub. Münaqişə təxminən 16 kilometr ərazini əhatə edib.

Yale Universitetinin alimləri bildirirlər ki, eskalasiyanın başlanğıc nöqtəsi bir neçə əsas lider erkəyin təbii ölümü ola bilər. Bu hadisə 160 fərddən ibarət böyük patriarxal qrupun iki düşmən fraksiyaya parçalanmasına gətirib çıxarıb. Primatoloq Yuliya Bedesku etiraf edib ki, əvvəllər sıx sosial əlaqələri olan heyvanların qısa müddətdə bir-birinin ölümcül düşməninə çevrilməsi tədqiqatçılar üçün gözlənilməz olub.

Araşdırma onilliklər ərzində aparılıb və GPS müşahidələri, 24 illik sosial əlaqə təhlili və 30 illik demoqrafik məlumatlara əsaslanır.

Alimlər prosesi üç mərhələyə bölüblər: əvvəlcə birliyin zəifləməsi və parçalanmaya keçid, daha sonra qruplar arasında qarşılıqlı uzaqlaşma, sonda isə açıq zorakılıq mərhələsi. 2015-ci ildən etibarən bir qrup keçmiş müttəfiqlərə qarşı ən azı 24 hücum həyata keçirib və bu hücumlar erkək fərdlərin və balaların ölümü ilə nəticələnib.

Texas Universitetinin Ostin şəhərindən tədqiqatçı Aaron Sandel bildirir ki, bu müşahidələr insan münaqişələrinin mahiyyətini daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər. Bununla belə, o, birbaşa vətəndaş müharibələri ilə müqayisə aparmağın düzgün olmadığını vurğulayır, lakin şimpanzelərdəki kollektiv zorakılıq və qütbləşmənin insan davranışına dair mühüm ipucları verdiyini qəbul edir.

Tədqiqat nəticələri göstərir ki, hətta dil, mədəniyyət və ideoloji fərqlər olmadan belə, sosial əlaqələrin dəyişməsi parçalanma və zorakılığa gətirib çıxara bilər. Bu isə insan müharibələrinin səbəbləri ilə bağlı uzunmüddətli elmi müzakirələr fonunda xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Bəzi alimlər müharibələri yalnız situativ amillərlə izah edir, digərləri isə bunun dərin təkamül köklərinin olduğunu düşünür.

Yeni tədqiqat yekun cavab verməsə də, münaqişələrin əsas səbəbinin yalnız mədəni və ya kimlik fərqləri olması barədə geniş yayılmış fikri sual altına alır. Şimpanzelərdə belə sosial bağların qütbləşmə və zorakılığa səbəb ola bilməsi, insan cəmiyyətlərində bu amillərin daha mürəkkəb şəkildə işlədiyini göstərir.

Sandelin fikrincə, bu həm də insanlığın öz cəmiyyətində münaqişələri daha yaxşı idarə etmək və azaltmaq imkanına sahib olduğunu göstərir.

Qeyd olunur ki, bu araşdırma şimpanzelərin davranışı üzrə uzunmüddətli tədqiqatların davamıdır və 1970-ci illərdə primatoloq Ceyn Qudoll tərəfindən qeydə alınmış "Qombe şimpanze müharibəsi" ilə də səsləşir. Həmin münaqişə təxminən dörd il davam etmiş, zorakılıq və ərazi ələ keçirmə halları ilə müşayiət olunmuş və sonradan qrupların yenidən birləşməsi ilə nəticələnmişdi.

Fərqlərdən biri odur ki, Qombedə insanlar heyvanlara qismən təsir göstərə bilmişdi, o cümlədən onları qidalandırmaqla. Nqogo hadisəsində isə belə bir müdaxilə olmayıb, baxmayaraq ki, insan faktorunun dolayı təsiri hələ də müzakirə mövzusudur.

Primatoloq Enn Pyuzi (Anne Pusey) qeyd edir ki, yeni tədqiqatda sosial əlaqələrin dağılması və əvvəllər olmayan düşmənçiliyin yaranması "narahatedici dərəcədə tanış" görünür. Onun sözlərinə görə, bu nəticələr həm heyvanlarda, həm də insanlarda konfliktlərin mahiyyətinə daha fərqli baxmağa vadar edir.

Əlaqəli mövzu: insanın əcdadları ilə bağlı tədqiqatlar

Xatırladaq ki, alimlər İsraildə yerləşən Tinşemet mağarasından əldə olunan unikal tapıntıları təhlil edərək neandertallar və Homo sapiens arasındakı münasibətləri araşdırıblar. Yeni məlumatlara görə, erkən insanlar yalnız qonşu qruplar deyil, həm də məlumat və texnologiya mübadiləsi aparan icmalar olub. Bu qarşılıqlı təsirlər alət hazırlanması və sağ qalma üsullarında mədəni qarışıqlığa səbəb olub.


Sonxeber.az
Telegramda izləyin
Dünyada   Baxılıb: 886   Tarix: 17 aprel 2026  

Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666

Facebookda Paylaş


Oxşar xəbərlər

.

Gürcüstanda Poniçala faciəsi ilə bağlı noyabrın 22-si matəm günü elan olunub

Gürcüstan hökuməti Aşağı Poniçalada yaşayış binasının uçması nəticəsində həlak olanların xatirəsinə noyabrın 22-ni ölkədə matəm günü elan edib. "Report"un Gürcüstan bürosu xəbər verir ki, bu barədə Gürcüstan hökuməti məlumat yayıb. Hökumətin qərarına əsasən, matəm günü ilə əlaqədar ölkə ərazisind

20 noyabr
.

GTA VI satışa çıxarıldığı ilk gündə nə qədər gəlir əldə edib?

"Grand Theft Auto VI" (GTA VI) satışa çıxarıldığı ilk gündə 3,79 milyard dollar gəlir əldə edib. "Qafqazinfo" xəbər verir ki, bu haqda "Take-Two Interactive" məlumat yayıb. Bildirilir ki, "Grand Theft Auto VI"nın ilk gündəki pərakəndə satışları bütün formatla

21 noyabr
.

Putin bütün Avropaya qarşı müharibə aparır və qalib gəlməyəcək

Almaniya kansleri Fridrix Merts Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin apardığı müharibənin bütün Avropaya qarşı yönəldiyini bildirib. xəbər verir ki, kansler Ukraynada sülhün bərqərar olması üçün səylərin davam edəcəyini vurğulayıb. "Bir daha açıq şəkildə bildirirəm ki, Rusiya bu müharibədə qalib gəlməyəcək

20 noyabr
.

Kral ailəsində qardaş davası bitmir: "Atamızı mənə qarşı qızışdırırsan!"

Britaniya kral ailəsində Şahzadə Harri ilə böyük qardaşı Şahzadə Uilyam arasındakı gərginlik yenidən gündəmə gəlib. İddialara görə, Harri atası Kral II Çarlzla münasibətlərini düzəltmək cəhdlərinin qardaşı tərəfindən əngəlləndiyini düşünür. Məlumata görə, Susseks hersoqu Harri Uilyamın və saray müşavirlərini

20 noyabr
.

Yaponiya və Çin arasında Tayvan gərginliyi: Tokio mövqeyini dəyişmədiyini açıqlayıb

Yaponiya ilə Çin arasında Tayvan məsələsi ətrafında yaranan diplomatik gərginlik davam edir. Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaiçi ölkəsinin Tayvanla bağlı mövqeyinin dəyişmədiyini bəyan edib. O, bu açıqlamanı Çinin Şençjen şəhərində keçirilən Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC

19 noyabr
.

ABŞ və Venesuela hərbi əməkdaşlığı bərpa edir: Birgə təlimlər və kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi nəzərdə tutulur

ABŞ və Venesuela uzun müddət davam edən gərginlikdən sonra hərbi əlaqələri bərpa etmək barədə razılığa gəlib. Yeni razılaşma çərçivəsində iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında birgə təlimlərin keçirilməsi, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərd

19 noyabr
.

Putin Çində Cənubi Koreya və Yaponiya liderləri ilə görüşüb

Rusiya prezidenti Vladimir Putin Şençjendə keçirilən APEC sammiti çərçivəsində Cənubi Koreya prezidenti Li Çje Myonq və Yaponiya baş naziri Sanae Takaiçi ilə görüşüb. APA-nın Rusiya bürosu xəbər verir ki, Korey baş naziri ilə görüş barədə "Yonhap" məlumat yayıb. Bildirilib ki, görüş təxminə

19 noyabr
.

ABŞ Prezidenti Putinlə danışıqların uğurla keçəcəyinə əminliyini ifadə edib

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə danışıqlarda müsbət nəticələrin əldə ediləcəyinə əminliyini ifadə edib. xəbər verir ki, Tramp Çinin Şençjen şəhərində Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsindəki ikitərəfli görüşün əvvəlində bildirib. "Düşünürə

19 noyabr
.

İtaliya hibrid təhdidlərə qarşı mübarizəyə 7 milyard avrodan çox vəsait ayıracaq

İtaliya yaxın illərdə hibrid təhdidlərə qarşı mübarizəyə 6 milyard avrodan çox vəsait yatırmağı planlaşdırır. xəbər verir ki, bu barədə ölkənin müdafiə naziri Gvido Krozetto Deputatlar Palatasında çıxışı zamanı bildirib. Onun sözlərinə görə, 2026-2028-ci illər üçün bu məqsədlə təxminən 2 milyard avr

19 noyabr