İmperiyalar icmaları məhv etməzdən insanlar 12000-dən çox dildə danışıb

İmperiyalar icmaları məhv etməzdən insanlar 12000-dən çox dildə danışıbBir neçə min il əvvəl Yer kürəsi linqvistik baxımdan "qızıl dövr"ünü yaşayırdı və dünyanın müxtəlif bölgələrində on minlərlə dil mövcud idi. Lakin sonradan imperiyaların yüksəlişi bir çox icmaları və onların dil ənənələrini aradan qaldırdı.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "GB News" nəşri yazır.

"Science" jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada beynəlxalq linqvistlər, demoqraflar və təkamül bioloqlarından ibarət qrup son 12 min il ərzində dünya üzrə dil müxtəlifliyinin inkişafını təhlil edib.

Araşdırma göstərib ki, danışılan dillərin sayının kəskin azalması, geniş yayılmış fikrin əksinə olaraq, təxminən 500 il əvvəl başlayan Avropa müstəmləkəçiliyi ilə deyil, əsasən son bir əsrdə sürətlənən proseslə bağlıdır.

Məqalədə qeyd olunur ki, Roma imperiyası da daxil olmaqla iri dövlətlərin və çoxmillətli imperiyaların yaranması dil müxtəlifliyinin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olub. Sonrakı dövrdə müstəmləkəçilik bu prosesi daha da sürətləndirib.

Təxminən 6 min il əvvəl yazının yaranmasına qədər dillərə dair yazılı mənbələr mövcud olmadığından, tədqiqatçılar etnoqrafik məlumatlardan, tarixəqədərki əhali sayına dair qiymətləndirmələrdən, eləcə də statistik və sosial modelləşdirmə üsullarından istifadə ediblər.

Onların məqsədi son 12 min ili əhatə edən Holosen geoloji dövrü ərzində dil müxtəlifliyinin mənzərəsini bərpa etmək olub.

Məqalədə bildirilir ki, kənd təsərrüfatının yaranmasından əvvəl əhali qruplarının sayı və yerləşməsi barədə təsəvvür formalaşdırmaq üçün alimlər kənd təsərrüfatı icmaları ilə təmas nəticəsində dəyişikliklərə məruz qalmamış 171 ovçu-toplayıcı və balıqçı icmasının etnoqrafik məlumatlarını təhlil ediblər.

Bu məlumatlar 12 min il əvvəl Yer kürəsinin əhalisinin təxminən 4,4-7 milyon nəfər olduğunu göstərən müstəqil hesablamalarla müqayisə edilib.

Hazırlanan modellərə əsasən, Holosenin əvvəlində dünyada təxminən 4 500-6 200 dil mövcud olub.

Alimlər erkən Holosen dövrü ilə müasir dövr arasında əlaqəni izah edən minlərlə mümkün inkişaf ssenarisini modelləşdiriblər. Bu ssenarilərdə kənd təsərrüfatı və texnologiyaların inkişafı nəticəsində əhalinin artımı, eləcə də münaqişələr, xəstəliklər və ekoloji təzyiqlər səbəbindən əhalinin azalması nəzərə alınıb.

Nəticələr göstərib ki, dil müxtəlifliyi ən yüksək səviyyəsinə təxminən 1-3 min il əvvəl çatıb.

Araşdırmanın aparıcı müəllifi, Barselonadakı Pompeu Fabra Universitetinin professoru Damian Blazinin sözlərinə görə, kənd təsərrüfatından əvvəlki dünya ehtimal edildiyi qədər çoxdilli olmayıb.

"Çox güman ki, o dövrdə dillərin sayı indiki dövrdən daha az idi. İnsan əhalisi minilliklər boyu artdıqca dil müxtəlifliyi də yüksəlirdi", deyə o bildirib.

Alimlər vurğulayırlar ki, dövlətlər və imperiyalar gücləndikcə öz dillərini və mədəniyyətlərini əvvəllər müstəqil yaşamış xalqlara qəbul etdiriblər. Nəticədə dil müxtəlifliyinin "qızıl dövrü" başa çatıb.

Tədqiqatın nəticələrinə görə, hazırda dünyada danışılan və ya işarə dili kimi istifadə olunan təxminən 7 600 dil vaxtilə mövcud olmuş dillərin yalnız kiçik, tarixi proseslər nəticəsində qorunub qalmış hissəsini təşkil edir.

Leypsiqdəki "Maks Plank" Təkamül Antropologiyası İnstitutunun Linqvistik və Mədəni Təkamül şöbəsinin rəhbəri, araşdırmanın həmmüəllifi Rassel Qrey bildirib:

"Bu gün mövcud olan dillər tarixdə baş vermiş böyük və son dərəcə seçici daralmanın qalıqlarıdır. Hər hansı dil xüsusiyyəti bəzən ona görə geniş yayılıb ki, o, ünsiyyət üçün daha səmərəli olub deyil, həmin xüsusiyyəti daşıyan əhali daha geniş yayılıb."


Sonxeber.az
Telegramda izləyin
Dünyada   Baxılıb: 680   Tarix: 27 iyul 2026  

Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666

Facebookda Paylaş


Oxşar xəbərlər

.

Rusiya raketi Polşaya düşdü - Varşava qırıcıları havaya qaldırdı

Ukraynaya endirilən kütləvi hava zərbələri zamanı Polşanın hava məkanı pozulub. Rəsmi Varşava hadisəni Rusiyanın təxribatı kimi qiymətləndirərək ölkənin hərbi-siyasi rəhbərliyini təcili toplantıya çağırıb. "AzPolitika" xəbər verir ki, Polşanın müdafiə naziri Vladislav Kosinyak-Kamış "X"

20 noyabr
.

Uitkoff və Kuşner Çindən Berlinə gedəcək

ABŞ Prezidentinin xüsusi nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cerad Kuşner Çinin Şençjen şəhərindən Almaniyaya gedəcəklər. "Al Jazeera" xəbər verir ki, onlar "İstəklilər Koalisiyası"nın iclasında iştirak etmək üçün Berlin şəhərinə yola düşəcəklər. Uitkoffla Kuşnerin Ukrayna Prezidenti Volodimi

19 noyabr
.

Yaponiya və Çin arasında Tayvan gərginliyi: Tokio mövqeyini dəyişmədiyini açıqlayıb

Yaponiya ilə Çin arasında Tayvan məsələsi ətrafında yaranan diplomatik gərginlik davam edir. Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaiçi ölkəsinin Tayvanla bağlı mövqeyinin dəyişmədiyini bəyan edib. O, bu açıqlamanı Çinin Şençjen şəhərində keçirilən Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC

19 noyabr
.

Si Cinpin ABŞ və Rusiyanı qlobal çağırışlara qarşı birgə mübarizəyə çağırıb

Çin, Rusiya və ABŞ tarixdən dərs çıxarmalı və qlobal çağırışlara qarşı birgə mübarizə aparmalıdırlar. xəbər verir ki, bunu Çin Sədri Si Cinpin APEC sammitində ABŞ və Rusiya liderləri Donald Tramp və Vladimir Putinlə üçtərəfli görüşündə bildirib. O vurğulayıb ki, böyük dövlətlər dünyada sülhün və sabitliyi

19 noyabr
.

İtaliya hibrid təhdidlərə qarşı mübarizəyə 7 milyard avrodan çox vəsait ayıracaq

İtaliya yaxın illərdə hibrid təhdidlərə qarşı mübarizəyə 6 milyard avrodan çox vəsait yatırmağı planlaşdırır. xəbər verir ki, bu barədə ölkənin müdafiə naziri Gvido Krozetto Deputatlar Palatasında çıxışı zamanı bildirib. Onun sözlərinə görə, 2026-2028-ci illər üçün bu məqsədlə təxminən 2 milyard avr

19 noyabr
.

Reuters: "Missuri məhkəməsi Bayer şirkətinin 7,25 milyard dollarlıq razılaşmasını təsdiqləyib"

ABŞ-ın Missuri ştatında məhkəmə Bayer şirkətinin Roundup adlı alaq otlarına qarşı mübarizə vasitəsinin xərçəngə səbəb olması ilə bağlı iddiaların həlli üçün təklif etdiyi 7,25 milyard dollarlıq razılaşmanı təsdiqləyib. Bu qərar Almaniya şirkətinin təxminən on ilə yaxındır üzləşdiyi hüquqi mübahisələri

21 noyabr
.

Tramp: 1 yanvardan sonra İranla münaqişədə nə baş verəcəyini görəcəyik

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla bağlı növbəti addımlar barədə danışıb. Tramp "Fox News" telekanalına müsahibəsində deyib ki, qarşıdan yeni il gəlir və yanvarın 1-dən sonra nə olacağını görəcəklər. "Onlar çox xoşagəlməz davranıblar", - Tramp vurğulayıb

19 noyabr
.

ABŞ Tacikistana dəstək üçün 78 milyon dollar ayıracaq

ABŞ Tacikistanla ikitərəfli əməkdaşlıq haqqında beşillik saziş çərçivəsində bu ölkənin səhiyyə sisteminə dəstək üçün 78 milyon dollar ayıracaq. "Report" Tacikistanın Səhiyyə və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə istinadən xəbər verir ki, bu, noyabrın 19-da Düşənbədə Tacikistan və ABŞ arasınd

20 noyabr
.

Perunun And bölgəsində baş verən 6,8 bal gücündə zəlzələ Lima sakinlərini küçələrə çıxarıb

Alman Geologiya Elmləri Tədqiqat Mərkəzinin məlumatına görə, cümə günü Perunun mərkəzində 6,8 bal gücündə zəlzələ baş verib. Reuters-ə istinadən xəbər verir ki, paytaxt Limada bəzi insanlar küçələrə axışıb. Lakin itki və ya ciddi ziyan barədə dərhal məlumat verilməyib. Perunun Geofizika İnstitutunu

21 noyabr