Vaşinqton Zirvəsi Azərbaycanın regionda yaratdığı status kvonu bir daha təsbit etdi

Prezident İlham Əliyevin liderliyi ilə həyata keçirilən ardıcıl və məqsədyönlü siyasət son illərdə Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsini əsaslı şəkildə dəyişib. 2020-ci il Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi Zəfər və 2023-cü ildə bir günlük antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin tam bərpa olunması yalnız hərbi-siyasi üstünlük anlamına gəlmir, bu qələbələr eyni zamanda region üçün yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlar formalaşdırıb - münaqişə dövrü başa çatıb, sülh və əməkdaşlıq üçün real imkanlar yaranıb.

2025-ci ilin avqustun 8-də Vaşinqtonda Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişinin paraflanmasını şərh edən deputat ötən bir ildə sülh prosesində müşahidə olunan inkişaflardan bəhs edib. Bir il öncə, avqustun 8-də son dərəcə vacib tarixi hadisəyə şahidlik etdik. ABŞ prezidenti Donald Trampın dəvəti əsasında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vaşinqtona işgüzar səfərinin baş tutması istər Azərbaycan-Ermənistan normallaşdırma prosesinin irəlilədilməsi, istərsə də Azərbaycan-ABŞ əlaqələrinin gələcək inkişaf gündəliyinin yenidən nəzərdən keçirilməsi və bu istiqamətdə mühüm qərarların qəbul edilməsi baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir. Şübhəsiz ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında normallaşma prosesində, sülh gündəliyinin formalaşmasında ölkəmizin, şəxsən Prezident İlham Əliyevin rolu əvəzsizdir. Son 80 ildə tam, mütləq qələbə qazanan yeganə ölkə olan Azərbaycan münaqişəni qalibiyyətlə bitirdikdən sonra Prezident İlham Əliyev sülh təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Sülh müqaviləsinin baza prinsipləri olaraq, bir-birinin suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün, sərhədlərin toxunulmazlığının tanınması, qarşılıqlı olaraq ərazi iddiası ilə çıxış etməmək, bir-birinə qarşı ərazi iddiasıyla çıxış etməmək, bir-birinə qarşı güc tətbiq etməmək, güc tətbiqi ilə hədələməmək, sərhədlərin demarkasiyası və delimitasiyası, diplomatik münasibətlərin qurulması, kommunikasiyaların açılması kimi müddəaları ehtiva edən 5 əsas prinsip Ermənistana təqdim edildi. 2025-ci ilin mart ayında yekun olaraq razılaşdırılan, 17 maddədən ibarət sülh müqaviləsinin mətni də məhz Azərbaycan tərəfindən hazırlandı. Lakin danışıqlar prosesinin gedişi Ermənistanın səmimi olmamasını bir daha nümayiş etdirdi. 2023-cü il antiterror tədbirlərinə qədər Ermənistan Qarabağda yaşayan erməni sakinlərə dair bəndin layihəyə salınmasını təkid etməsinə baxmayaraq, Azərbaycan prinsipial şəkildə bu məsələnin ölkənin daxili işi olduğunu və dövlətlərarası sənədə daxil edilməsinin mümkünsüzlüyünü qarşı tərəfin diqqətinə çatdırırdı.

Məlumdur ki, Ermənistan öhdəliklərinə əməl etməyərək, iki ölkə arasında sülh gündəliyinin irəli aparılması, razılaşdırılmış sülh sazişi layihəsinin imzalanması yolunda əsas maneələrin - Ermənistan Konstitusiyasında ölkəmizə qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması və lazımsız Minsk Qrupu və əlaqəli qurumların ləğv olunması ilə bağlı müvafiq addımlar atmaması sülh prosesinin ləngiməsinin əsas səbəblərindən biri olaraq qalırdı. Həmçinin, Ermənistan müxtəlif bəhanələrlə Zəngəzur dəhlizinin açılmasına və bununla da, dolayısı ilə regionda nəqliyyat infrastrukturunun tam gücü ilə işləməsinə mane olurdu.

Vaşinqton görüşü çərçivəsində imzalanmış Birgə bəyannamə Azərbaycanın, Prezident İlham Əliyevin növbəti qələbəsi kimi tarixə düşdü və məhz Azərbaycan Prezidentinin qətiyyətli mövqeyi sayəsində, milli maraqlarımıza xidmət edən müddəlar bəyannamədə öz əksini tapdı. Ermənistan Azərbaycanın bütün şərtləri ilə razılaşdı - Minsk Qrupunun ləğvi üçün birgə məktub imzalandı və Ermənistan öz konstitusiyasından Azərbaycana qarşı ərazi iddiasını ehtiva edən müddəanın çıxarılmasının zəruriliyini qəbul etdi. Birgə Bəyannamənin 1-ci bəndində də qeyd olunan: "....Bu kontekstdə, biz Sazişin imzalanması və yekun olaraq ratifikasiyası üçün əlavə tədbirlərin görülməsinin davam etdirilməsinə ehtiyac olduğunu qəbul etdik.... " ifadəsi məhz bunu ehtiva edir. Unutmayaq ki, Vaşinqton Zirvəsinə qədər Ermənistan rəsmiləri konstitusiya məsələsinin ölkənin daxili işi olduğunu və sülh müqaviləsi ilə əlaqəsi olmadığını vurğulayırdılar.
8 avqust görüşündən sonra Zəngəzur dəhlizinin açılması da artıq reallığa çevrildi. Yenə də həmin Bəyannamənin 3-cü bəndinə istinad edə bilərik. Biz regionda və onun qonşuluğunda dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü vəyurisdiksiyasına hörmət əsasında sülhün, sabitliyin və rifahın təşviqi üçün iki ölkə arasında ölkədaxili, ikitərəfli və beynəlxalq nəqliyyatın təmini məqsədilə kommunikasiyaların açılmasının əhəmiyyətini bir daha təsdiq etdik. Bu səylər Azərbaycan Respublikasının əsas hissəsi və onun Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz bağlantını və Ermənistan Respublikası üçün beynəlxalq və ölkədaxili bağlantılar üzrə qarşılıqlı faydaları ehtiva edir.

Bir il ərzində Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində formal sülh sazişi olmasa da, mahiyyət etibarilə əvvəllər mürəkkəb görünən psixoloji, iqtisadi və institusional baryerlər aşılıb. Tam atəşkəs, Ermənistan tərəfindən sərhəddə əvvəllər törədilən təxribatların hazırda müşahidə edilməməsi, ticarət əlaqələri, vətəndaş cəmiyyətlərinin ilk birbaşa təmasları və delimitasiya prosesinin institusionallaşması - bütün bunlar sülhün sadəcə kağız üzərində deyil, real həyatda formalaşdığının göstəricisidir. Prezident İlham Əliyevin dəfələrlə vurğuladığı "de-fakto sülh" formulu bu baxımdan təsadüfi deyil: rəsmi imzalanma gecikə bilər, lakin münaqişənin əsas elementi-silahlı toqquşma artıq keçmişdə qalıb. Yekun olaraq, qeyd edək ki, 8 avqust Vaşinqton Zirvəsi və imzalanmış Birgə Bəyannamə ilə Azərbaycanın regionda yaratdığı status kvo bir daha təsbit olundu, beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə də ABŞ bu yeni reallığı qəbul etdi. Müharibədə qalib gəlmiş Prezident İlham Əliyev sülhü də qazandı.

Ramil Qədimquliyev - hüquqşünas, BDU-nin doktorantı

Telegramda izləyin