Böyük Qayıdış: Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yeni siması

Azərbaycan son illərdə böyük iqtisadi və sosial layihələrin həyata keçirilməsi ilə yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və yenidən qurulması istiqamətində də tarixi miqyaslı işlər həyata keçirir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq prosesi Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin ən mühüm layihələrindən biri olmaqla yanaşı, ölkənin gələcək inkişaf strategiyasının da mühüm istiqamətini təşkil edir.

44 günlük Vətən müharibəsində əldə edilən tarixi Zəfərdən sonra Azərbaycanın qarşısında yeni vəzifələr meydana çıxdı. Dağıdılmış şəhər və kəndlərin bərpası, ərazilərin minalardan təmizlənməsi, müasir infrastrukturun yaradılması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Azərbaycanın "Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı"nı təsdiq etməsi bu prosesin sistemli və mərhələli şəkildə həyata keçirilməsinə imkan yaratdı. Dövlət Proqramında əsas məqsədlərdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı məskunlaşmanın təmin edilməsi, əhalinin təhlükəsiz və layiqli yaşayış şəraitinin yaradılması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və bölgənin ölkənin digər əraziləri ilə sosial-iqtisadi inteqrasiyasının gücləndirilməsidir.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzur genişmiqyaslı tikinti və abadlıq meydanına çevrilib. Şəhərlərin baş planları hazırlanır, yaşayış kompleksləri və fərdi evlər tikilir, yollar və körpülər salınır, elektrik, su, qaz və rabitə infrastrukturu yaradılır.

Quruculuq işləri Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər, Şuşa və digər əraziləri əhatə edir. Məqsəd sadəcə dağıdılmış tikililəri yenidən inşa etmək deyil, müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanan, rahat, təhlükəsiz və dayanıqlı yaşayış məkanları yaratmaqdır.

Ağdamın bərpası bu prosesin ən mühüm nümunələrindən biridir. Şəhərdə yaşayış kompleksləri ilə yanaşı, məktəblər, uşaq bağçaları, xidmət və istehsal müəssisələri yaradılır. Ağdam Sənaye Məhəlləsində artıq 30-dan çox rezidentin qeydə alındığı və müəssisələrin fəaliyyətə başladığı barədə rəsmi məlumat verilib.

Böyük Qayıdışın əsas məqsədi yeni binalar tikmək deyil, insanların doğma torpaqlarında normal və təhlükəsiz həyat şəraitinə qovuşmasını təmin etməkdir.Bu baxımdan yeni salınan yaşayış məntəqələrində sosial infrastrukturun yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məktəblərin, bağçaların, tibb müəssisələrinin, mədəniyyət və idman obyektlərinin, xidmət sahələrinin yaradılması qayıdan ailələrin rahatlığının təmin olunmasına xidmət edir.
İnsanların doğma yurdlarına qayıtması ilə həmin ərazilərdə sosial həyat da canlanır. Uzun illər boş qalmış kəndlərdə uşaqların səsi eşidilir, məktəblər fəaliyyətə başlayır, sahibkarlıq və xidmət sahələri inkişaf edir. Beləliklə, Böyük Qayıdış fiziki məskunlaşma ilə yanaşı, sosial həyatın da bərpası prosesidir.

Böyük Qayıdış prosesinin ən mühüm şərtlərindən biri ərazilərin minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsidir. Təhlükəsizliyin təmin edilməsi insanların geri qayıtması, kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin genişləndirilməsi, yolların və digər infrastrukturun qurulması üçün əsas şərtlərdəndir.Azərbaycanın rəsmi Böyük Qayıdış platformasında mina təmizlənməsi, infrastrukturun qurulması, kənd təsərrüfatının inkişafı, iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi və əhalinin qayıdışı bir-biri ilə əlaqəli istiqamətlər kimi təqdim olunur.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası yalnız sosial layihə deyil, eyni zamanda Azərbaycanın iqtisadi inkişafına yeni imkanlar yaradan böyük iqtisadi layihədir.Bölgədə kənd təsərrüfatının, turizmin, sənayenin, xidmət sektorunun, nəqliyyat və logistikanın inkişafı üçün geniş imkanlar mövcuddur. Yeni yolların və kommunikasiya xətlərinin yaradılması bölgələrin ölkənin digər iqtisadi mərkəzləri ilə əlaqəsini gücləndirir.
Xüsusilə turizm baxımından Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun böyük potensialı var. Şuşa, Laçın, Kəlbəcər, Zəngilan və digər rayonların təbii və tarixi imkanları gələcəkdə Azərbaycanın turizm xəritəsində mühüm yer tuta bilər.
Kənd təsərrüfatında isə münbit torpaqlardan səmərəli istifadə, müasir texnologiyaların tətbiqi və yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması regionun iqtisadi aktivliyini artıra bilər.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasında müasir texnologiyalardan və ekoloji yanaşmalardan istifadə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılmasında enerji səmərəliliyi, alternativ enerji mənbələri, ekoloji təhlükəsizlik və rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi nəzərə alınır.Bu baxımdan azad edilmiş ərazilərin "yaşıl enerji" potensialının inkişaf etdirilməsi də Azərbaycanın uzunmüddətli iqtisadi və enerji siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir.

Məqsəd gələcəkdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzuru müasir infrastruktur, yüksək yaşayış standartları, rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat və ekoloji dayanıqlılıq baxımından nümunəvi regiona çevirməkdir.İnsanların doğma torpaqlarına qayıtmasının davamlı olması üçün yalnız yaşayış evlərinin tikilməsi kifayət etmir. Qayıdan əhali üçün iş imkanlarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Bu məqsədlə sənaye parklarının, istehsal müəssisələrinin, xidmət və ticarət obyektlərinin yaradılması diqqət mərkəzindədir. Ağdam Sənaye Məhəlləsində həyata keçirilən layihələr bunun nümunələrindən biridir.

İqtisadi aktivliyin artması həm yeni iş yerlərinin yaranmasına, həm də yerli sahibkarlığın inkişafına şərait yaradır. Uzunmüddətli perspektivdə bölgədə özəl sektorun güclənməsi Böyük Qayıdışın iqtisadi əsaslarını daha da möhkəmləndirə bilər.

Böyük Qayıdış bir neçə il ərzində tamamlanacaq qısamüddətli layihə deyil. Bu, mərhələli şəkildə həyata keçirilən uzunmüddətli prosesdir.Azərbaycan artıq Böyük Qayıdışın növbəti mərhələsinə hazırlaşır. 2025-ci ildə 2027-2030-cu illəri əhatə edəcək yeni sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasının və Böyük Qayıdışa dair II Dövlət Proqramının hazırlanması ilə bağlı sərəncam imzalanıb. Bu isə prosesin uzunmüddətli perspektivdə davam etdiriləcəyini göstərir.
Yeni mərhələdə əsas diqqət məskunlaşmanın davam etdirilməsi, iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi, məşğulluğun artırılması, sosial xidmətlərin yaxşılaşdırılması və bölgələrin ölkə iqtisadiyyatına daha sıx inteqrasiyasına yönələcək.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsidir. Burada yenidən qurulan hər bir kənd, salınan hər bir yol, açılan hər bir məktəb və yaradılan hər bir müəssisə Böyük Qayıdışın ayrı-ayrı elementlərini təşkil edir.Bu prosesin ən böyük nəticəsi isə insanların doğma torpaqlarına qayıtması və həmin ərazilərdə həyatın yenidən canlanmasıdır.
Böyük Qayıdış Azərbaycanın yalnız keçmişi bərpa etmək layihəsi deyil. Bu, gələcəyi qurmaq, yeni iqtisadi imkanlar yaratmaq, müasir şəhər və kəndlər formalaşdırmaq, insanların doğma torpaqlarında təhlükəsiz və firavan həyatını təmin etmək strategiyasıdır.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri Azərbaycanın regionların inkişafına verdiyi önəmin göstəricisidir. Qarşıdakı illərdə bu ərazilərin ölkənin iqtisadi, sosial, turizm və mədəni həyatında daha böyük rol oynayacağı gözlənilir.Böyük Qayıdışın əsas ideyası isə sadə və aydındır: torpaqlar azad edildi, indi həmin torpaqlarda həyat yenidən qurulur və gələcək nəsillər üçün yeni inkişaf imkanları yaradılır.

Təranə Paşayeva
Psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, LOQOS Psixoloji və Nitq İnkişafı Mərkəzi-nin təsisçisi və rəhbəri

Telegramda izləyin