Xaricdə "onlayn diplom" vədi: Vətəndaşları bu tələyə nə salır? - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Xaricdə təhsil almaq istəyənlər üçün "ölkəyə getmədən diplom əldə etmək" vədləri son dövrlərdə daha çox yayılmağa başlayıb. Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyi (TKTA) iyul ayında bu məsələ ilə bağlı xəbərdarlıq edərək, bəzi şirkət və şəxslərin vətəndaşları xarici universitetlərdə onlayn formada təhsilə cəlb etdiyini və sonda diplomların tanınacağına dair vədlər verdiyini bildirib. Agentliyin açıqlamasına görə, xarici kvalifikasiyaların tanınması müəyyən təhsilalma və ölkədə fiziki iştirak şərtlərinə əsaslanır.

Məsələ isə təkcə diplomun tanınıb-tanınmaması ilə məhdudlaşmır. İnsanları illərlə təhsil almağa və kifayət qədər vəsait ödəməyə sövq edən bu cür vədlərin arxasında hansı amillərin dayandığı, vətəndaşların niyə belə təkliflərə inandığı və seçim zamanı hansı məqamları yoxlamalı olduğu suallar doğurur.
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Şəmsi Qoca Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, məncə burada məsələ yalnız vətəndaşın "aldanması" deyil. Əslində üç tərəfin bir-birini tamamladığı bir psixoloji və informasiya boşluğu yaranır: diplom arzusu, asan yol və "rəsmi görkəmli" reklam. TKTA-nın 10 iyul 2026-cı il xəbərdarlığında da konkret olaraq xarici universitetə getmədən "onlayn" diplom almaq və sonda həmin diplomun tanınacağı vədinin yayıldığı bildirilir. Agentlik isə hazırkı qaydalarla ənənəvi təlim metodlarına əsaslanan əyani və qiyabi kvalifikasiyaların tanındığını, bunun üçün də fiziki iştirak şərtlərinin olduğunu açıqlayır. (TKTA)

Birinci səbəb - insanlar diplomla təhsili bir-birindən ayırmağa başlayıblar.
Əvvəllər universitet deyəndə auditoriya, müəllim, imtahan, tələbə həyatı, illərlə davam edən təhsil prosesi təsəvvür olunurdu. İndi isə internetdə belə bir illüziya yaradılır: "Universitet xaricdədir, dərslər onlayndır, siz Azərbaycandasınız, iki-üç ildən sonra xarici diplomunuz hazırdır". İnsan üçün cazibəli görünən məhz budur. Çünki burada təhsildən çox diplomun özü satılır.

İkinci səbəb - "xarici diplom" sözünün yaratdığı psixoloji üstünlükdür.
Bəzi insanlar hələ də düşünür ki, diplomun üzərində xarici universitetin adı varsa, deməli, həmin sənəd avtomatik olaraq daha dəyərlidir. Halbuki əsas sual universitetin harada yerləşməsi deyil, hansı ölkədə və hansı qaydada akkreditasiya olunması, təhsil formasının nə olması və diplomun Azərbaycanda tanınma şərtlərinə uyğun gəlib-gəlməməsidir. TKTA da akkreditasiyanı əsas şərtlərdən biri kimi göstərir. (TKTA)

Üçüncü və məncə ən ciddi səbəb - vətəndaşın məlumatı birbaşa mənbədən yox, vasitəçidən almasıdır.
"Biz hər şeyi həll edirik", "diplom 100 faiz tanınacaq", "ölkəyə getməyə ehtiyac yoxdur", "imtahan yoxdur", "universitet özü sənədləşməni aparır" kimi cümlələr insanın qərar verməsini asanlaşdırır. Üstəlik, reklamı verən şəxs özünü "təhsil eksperti" adlandırırsa, vətəndaş bəzən onun dediyini rəsmi qaydadan üstün tutur.
Halbuki TKTA açıq şəkildə bildirir ki, xaricdə təhsil və tanınma məsələlərində heç bir şirkətlə və ya şəxslə əməkdaşlıq etmir və onların verdiyi vədlərə görə məsuliyyət daşımır. (TKTA)

Burada daha maraqlı bir məqam da var. İnsanlar çox vaxt "diplom tanınacaqmı?" sualını universiteti seçəndən sonra verirlər. Halbuki bu sual universiteti seçməzdən əvvəl verilməlidir. TKTA-nın məlumatına görə, tanınma müraciətlərinin təxminən 20-25 faizi imtina ilə nəticələnir və əsas səbəblərdən biri təhsil alınan ölkədə tələb olunan fiziki mövcudluğun təmin edilməməsidir. Agentlik həmçinin akkreditasiyası olmayan universitetlərin seçilməsini əsas risklərdən biri kimi göstərir.

Məncə, problemin kökündə bir az da "tez nəticə əldə etmək" mədəniyyəti dayanır. İnsan həm işləmək, həm ailəsini saxlamaq, həm də diplom almaq istəyir. Qarşısına da belə bir təklif çıxır: "Siz heç yerə getmirsiniz, işinizdən ayrılmırsınız, dərslər onlayndır, bir neçə ildən sonra xarici diplomunuz olur". Bu, ilk baxışdan ideal variantdır. Amma təhsildə həddindən artıq rahat görünən yol bəzən ən bahalı yol olur.

Ən təhlükəlisi isə budur ki, vətəndaş həmin diplom üçün təkcə pulunu yox, illərini də itirə bilər. Sonra məlum olur ki, sənəd var, amma onun Azərbaycanda hüquqi dəyəri yoxdur.
Ona görə mən bu məsələni sadəcə "vətəndaşları aldadırlar" başlığı ilə qoymazdım. Əsas problem maarifləndirmə boşluğudur. Vətəndaş bilməlidir ki, universitetin reklamı başqa şeydir, dövlətin tanınma qaydası tamam başqa.
Və burada çox sadə bir prinsip var:
Diplom almamışdan əvvəl onun Azərbaycanda tanınıb-tanınmayacağını araşdırmaq lazımdır. Diplom əlinə keçəndən sonra bunu öyrənmək artıq gec ola bilər.

Telegramda izləyin