"Mediasiya insanları qarşıdurmadan dialoqa aparan mühüm mexanizmdir" - MEDİATOR TÜRKƏR ƏLİYEVA İLƏ MÜSAHİBƏ

Müasir dövrdə mübahisələrin yalnız məhkəmə müstəvisində deyil, alternativ və daha çevik üsullarla həll edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan mediasiya institutu cəmiyyət üçün mühüm mexanizmlərdən birinə çevrilir. Mediasiyanın əsas məqsədi mübahisə edən tərəfləri qarşı-qarşıya qoymaq deyil, onların mövqelərini dinləmək, ortaq maraqları müəyyənləşdirmək və mümkün razılaşmanın əldə olunmasına şərait yaratmaqdır.

Mediator Türkər Əliyeva ilə söhbətimizdə mediasiyanın mahiyyəti, mediatorun prosesdə rolu, ailə və əmək mübahisələrinin həlli, mediasiyanın üstünlükləri, cəmiyyətdə mediasiya mədəniyyətinin formalaşdırılması və bu institutun gələcək perspektivləri barədə danışdıq.

- Türkər xanım, ilk növbədə mediasiyanın mahiyyəti barədə danışaq. Mediasiya nədir və onu ənənəvi mübahisə həlli üsullarından fərqləndirən əsas xüsusiyyətlər hansılardır?

- Mediasiya mübahisələrin tərəflərin iştirakı ilə, onların iradəsi və razılığı əsasında həllinə yönəlmiş alternativ mübahisə həlli üsuludur. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, tərəflər problemin həllində passiv iştirakçı deyil, birbaşa qərarverici mövqedə olurlar.

Məhkəmə prosesində tərəflər öz mövqelərini təqdim edir və nəticədə qərarı hakim qəbul edir. Mediasiyada isə mediator tərəflərin əvəzinə qərar vermir. Mediatorun işi tərəflər arasında sağlam ünsiyyət yaratmaq, onların mövqelərini və maraqlarını anlamağa kömək etmək, mümkün həll variantlarının müzakirəsi üçün şərait yaratmaqdır.
Bu baxımdan mediasiyanın mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada əsas məqsəd "kim qalib gəldi?" sualına cavab tapmaq deyil. Əsas məsələ "bu mübahisəni necə həll edə bilərik?" sualına cavab tapmaqdır.

- Deməli, mediator hakim və ya tərəflərdən birinin nümayəndəsi deyil?

- Tamamilə doğrudur. Mediatorun neytrallığı və qərəzsizliyi mediasiyanın fundamental prinsiplərindəndir. Mediator tərəflərdən heç birinin hüquqi nümayəndəsi deyil və onlardan birinin marağını digərinin marağından üstün tuta bilməz.
Mediator tərəfləri dinləyir, onların mövqelərini anlamağa çalışır və dialoqun konstruktiv istiqamətdə davam etməsinə kömək edir. Yəni mediatorun əsas gücü qərar verməkdə deyil, tərəflərin öz qərarlarını formalaşdırmasına şərait yaratmaqdadır.

- Mediasiyanın cəmiyyət üçün əsas müsbət cəhətləri nələrdir?

- Mən burada bir neçə mühüm məqamı qeyd etmək istərdim. İlk növbədə, mediasiya insanları qarşıdurmadan dialoqa yönəldir.kinci mühüm üstünlük vaxt və resurslara qənaətlə bağlıdır. Tərəflər bir çox hallarda uzunmüddətli mübahisəyə çevrilə biləcək məsələnin həlli üçün daha çevik şəkildə danışıqlar apara bilirlər.
Üçüncü üstünlük məxfiliyin qorunmasıdır. Tərəflər mediasiya prosesində öz mövqelərini və narahatlıqlarını daha rahat şəkildə ifadə edə bilirlər.Dördüncü və mənim fikrimcə, ən mühüm üstünlüklərdən biri isə tərəflərin əldə olunan nəticəyə birbaşa təsir edə bilməsidir. Çünki razılaşma onların iştirakı və iradəsi ilə formalaşır.

- Bəzən insanlar düşünürlər ki, mübahisə yaranıbsa, ən doğru yol dərhal məhkəməyə müraciət etməkdir. Sizcə, bu yanaşma nə dərəcədə doğrudur?

- Hər mübahisənin xarakteri fərqlidir və hansı mexanizmin daha uyğun olması konkret vəziyyətdən asılıdır. Lakin mübahisə yaranan kimi qarşıdurmanı daha da dərinləşdirmək hər zaman ən optimal seçim olmaya bilər.
Əgər tərəflər arasında dialoq üçün imkan varsa, mediasiya həmin imkanın reallaşdırılması üçün faydalı platformadır. İnsanlar bəzən bir-birinin mövqeyini tam anlamadıqları üçün münaqişə yaşayırlar. Mediatorun iştirakı ilə tərəflər bir-birini dinləyə, problemin əsl səbəbini müəyyənləşdirə və həll yollarını müzakirə edə bilərlər.

- Mediasiyada "könüllülük" prinsipi nə deməkdir?

- Könüllülük mediasiyanın əsas prinsiplərindən biridir. Mediator heç bir tərəfi razılaşmağa məcbur edə bilməz. Tərəflər prosesdə öz iradələri ilə iştirak etməli və əldə ediləcək razılaşmanı özləri formalaşdırmalıdırlar.
Bu prinsip mediasiyanın mahiyyətini çox yaxşı ifadə edir. Çünki insanın məcbur edilərək qəbul etdiyi qərarla öz iradəsi ilə gəldiyi razılaşmanın davamlılığı eyni olmur.

- Mediasiyada məxfiliyin qorunması niyə bu qədər vacibdir?

- Mübahisə edən tərəflərin özlərini təhlükəsiz və rahat hiss etməsi prosesin uğuru üçün vacibdir. Tərəflər bilməlidirlər ki, mediasiya çərçivəsində aparılan müzakirələr müəyyən edilmiş məxfilik prinsiplərinə uyğun qorunur.
Bu, insanlara öz mövqelərini daha açıq ifadə etməyə imkan verir. Tərəf problemin yalnız hüquqi deyil, həm də faktiki və emosional tərəflərini izah edə bildikdə, mübahisənin səbəblərini daha yaxşı müəyyənləşdirmək mümkün olur.

- Ailə mübahisələri mediasiyada xüsusi həssaslıq tələb edir. Bu sahədə mediatorun fəaliyyəti necə qurulur?

- Ailə mübahisələri ən həssas mübahisə kateqoriyalarından biridir. Çünki burada iki insanın hüquqi münasibətləri ilə yanaşı, illər ərzində formalaşmış emosional bağlar və ailədaxili münasibətlər də mövcuddur.
Xüsusilə uşaqların olduğu ailə mübahisələrində məsələ daha həssas xarakter alır. Tərəflər öz aralarındakı narazılıqları uşaqların mənafeyindən üstün tutmamalıdırlar.

Mediatorun vəzifəsi tərəflər arasında ünsiyyətin qurulmasına kömək etmək və onları problemin həlli istiqamətində düşünməyə yönəltməkdir. Burada məqsəd tərəflərdən birini digərinə qarşı üstün vəziyyətə gətirmək deyil, mümkün qədər balanslı və hər iki tərəfin qəbul edə biləcəyi həll variantlarını müzakirə etməkdir.

- Ailə mübahisələrində mediasiyanın münasibətlərin qorunmasına təsiri ola bilərmi?

- Əlbəttə. Hər ailə mübahisəsi eyni nəticə ilə yekunlaşmır. Bəzən tərəflər münasibətlərini davam etdirmək, bəzən isə ayrı yollarla davam etmək qərarına gəlirlər. Hər iki halda əsas məsələ münaqişənin sivil şəkildə həll edilməsidir.
Əgər tərəflər ayrılmaq qərarına gəlsələr belə, gələcəkdə onların arasında müxtəlif məsələlərlə bağlı münasibətlər davam edə bilər. Xüsusilə ortaq övladlar varsa, tərəflərin bir-biri ilə ünsiyyət qurması zərurəti qalır. Mediasiya bu münasibətlərin daha konstruktiv formada qurulmasına kömək edə bilər.

- Əmək mübahisələrində mediasiyanın üstünlükləri nələrdir?

- Əmək münasibətləri də mediasiyanın əhəmiyyətli istiqamətlərindən biridir. İşçi ilə işəgötürən arasında yaranan mübahisə uzun müddət davam etdikdə, bu, hər iki tərəfin maraqlarına mənfi təsir göstərə bilər.
Mediasiya zamanı tərəflər öz mövqelərini izah etməklə yanaşı, gələcək münasibətləri də nəzərə ala bilirlər. Bəzən problemin mahiyyəti tərəflərin bir-birini düzgün anlamamasından yaranır. Açıq və peşəkar dialoq belə hallarda müəyyən həll yollarının ortaya çıxmasına imkan verir.

- Mediator üçün hüquqi biliklərlə yanaşı, psixoloji yanaşma da vacibdirmi?

- Bəli, mediatorun fəaliyyətində kommunikasiya bacarıqları olduqca vacibdir. Mediator tərəfləri yalnız hüquqi arqumentlər baxımından deyil, onların mövqelərinin arxasında dayanan maraqlar baxımından da dinləməlidir.
İnsan mübahisə zamanı bəzən emosiyalarının təsiri altında müəyyən ifadələr işlədir və ya mövqeyini sərtləşdirir. Mediator belə vəziyyətlərdə emosional gərginliyin azalmasına və tərəflərin əsas məsələyə qayıtmasına kömək etməlidir.Buna görə mediator daim öz üzərində işləməli, hüquqi biliklərini artırmaqla yanaşı, ünsiyyət, danışıqlar və konfliktlərin idarə olunması bacarıqlarını da inkişaf etdirməlidir.

- Mediator kimi fəaliyyətiniz zamanı hansı məqamları daha vacib hesab edirsiniz?

- Mənim üçün ən vacib məqam tərəflərin bir-birini dinləməsidir. Çünki mübahisənin həlli çox vaxt ilk növbədə dinləməkdən başlayır.Bəzən tərəflər prosesə bir-birinə qarşı çox sərt mövqe ilə gəlirlər. Lakin müəyyən müddətdən sonra qarşı tərəfin də öz arqumentlərinin və narahatlıqlarının olduğunu görürlər. Bu məqam dialoqun başlanması üçün mühüm addımdır.

Mediator üçün ən böyük nəticələrdən biri tərəflərin bir-birinə düşmən kimi deyil, problemin həllində tərəfdaş kimi yanaşmağa başlamasıdır.

- Sizcə, mediasiya yalnız hüquqi deyil, həm də sosial əhəmiyyət daşıyır?

- Birmənalı şəkildə. Mediasiya cəmiyyətdə dialoq mədəniyyətinin inkişafına xidmət edir.
İnsanlar hər bir mübahisəni qarşıdurma və uzunmüddətli konflikt kimi deyil, danışıqlar yolu ilə həll edilə bilən məsələ kimi qəbul etməyə başladıqda bu, ümumi sosial münasibətlərə də müsbət təsir göstərir.
Mən hesab edirəm ki, mediasiya insanlara çox mühüm bir mesaj verir: fikir ayrılığı normaldır, lakin fikir ayrılığı mütləq düşmənçiliyə çevrilməməlidir.

- Mediasiya mədəniyyətinin formalaşması üçün maarifləndirmə nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?

- Çox böyük əhəmiyyət daşıyır. İnsanlar bilməlidirlər ki, mediasiya nədir, mediatorun funksiyası nədən ibarətdir, hansı mübahisələrdə mediasiyadan istifadə etmək mümkündür və bu prosesin onlara hansı üstünlükləri verə bilər.
Maarifləndirmə yalnız mübahisə yaşayan şəxslər üçün deyil, bütövlükdə cəmiyyət üçün vacibdir. Çünki mediasiya mədəniyyəti nə qədər geniş yayılarsa, insanlar münaqişələrin həllinə bir o qədər konstruktiv yanaşa bilərlər.

- Gənclərin mediasiya haqqında məlumatlandırılması sizcə vacibdirmi?

- Əlbəttə. Gənc nəsildə dialoq, dinləmə, kompromis və qarşı tərəfin fikrinə hörmət kimi bacarıqların formalaşması gələcək üçün çox əhəmiyyətlidir.Mediasiya yalnız mübahisə yarandıqdan sonra öyrənilməli bir mexanizm deyil. Əslində onun fəlsəfəsi gündəlik münasibətlərdə də tətbiq oluna bilər: qarşı tərəfi dinləmək, problemi düzgün müəyyənləşdirmək, emosiyalara qapılmadan həll axtarmaq.
Bu vərdişlər ailədə, məktəbdə, universitetdə və iş mühitində sağlam münasibətlərin formalaşmasına kömək edə bilər.

- Mediasiyanın məhkəmə sisteminə təsirini necə qiymətləndirirsiniz?

- Mediasiyanın inkişafı mübahisələrin alternativ həll imkanlarını genişləndirir. Müəyyən kateqoriyalı mübahisələrin məhkəməyə çatmadan həll edilməsi həm vətəndaşlar üçün, həm də məhkəmə sistemi baxımından müsbət nəticələr yarada bilər.Lakin mediasiyanın məqsədini yalnız məhkəmələrin iş yükünün azaldılması ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Əsas məqsəd vətəndaşlara mübahisələrinin həlli üçün əlavə, sivil və konstruktiv imkan yaratmaqdır.

- Mediasiyada tərəflərin öz qərarlarını qəbul etməsinin hansı üstünlüyü var?

- Bu, mediasiyanın ən mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Tərəflər razılaşmanın hazırlanmasında iştirak etdikləri üçün nəticəni daha yaxşı anlayır və qəbul edirlər.
Mediator hazır həll təqdim edən hakim deyil. O, tərəflərin öz həll yollarını tapmasına kömək edir. Bu yanaşma tərəflərdə məsuliyyət hissini də artırır.

- Bəzən tərəflərdən biri yalnız özünün haqlı olduğunu düşünür. Belə vəziyyətdə mediatorun işi çətinləşirmi?

- Təbii ki, müəyyən çətinliklər ola bilər. Mübahisə edən hər bir tərəf ilk növbədə öz mövqeyinin doğru olduğunu düşünə bilər. Lakin mediasiyanın məqsədi kimin haqlı olduğunu müəyyən etməkdən daha çox, problemin həllinə imkan yaratmaqdır.Mediator tərəflərin mövqelərini dinləyərək onları maraqlarını daha aydın ifadə etməyə yönəldir. Çünki mövqe ilə maraq arasında fərq var. İnsan müəyyən bir tələb irəli sürə bilər, amma həmin tələbin arxasında tamam başqa maraq dayana bilər.
Həmin marağı müəyyənləşdirmək bəzən razılaşma üçün yeni imkanlar yaradır.

- Mediasiyanın inkişafı üçün gələcəkdə hansı istiqamətlərə daha çox diqqət yetirilməlidir?

- Mən hesab edirəm ki, əsas istiqamətlərdən biri maarifləndirmənin daha da genişləndirilməsidir. Eyni zamanda mediatorların peşəkar inkişafı, təlimlərin davamlılığı və cəmiyyətin mediasiyaya olan etimadının gücləndirilməsi də vacibdir.İnsanlar mediasiyaya müraciət etdikdə bilməlidirlər ki, qarşılarında peşəkar, neytral və qərəzsiz bir mütəxəssis var.Bundan əlavə, mediasiyanın üstünlükləri barədə ictimaiyyətə real və düzgün məlumatların çatdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

- Türkər xanım, müsahibəmizin sonunda mediasiyanın fəlsəfəsini bir neçə cümlə ilə necə ifadə edərdiniz?

- Mən mediasiyanın fəlsəfəsini "qarşıdurmadan anlaşmaya gedən yol" kimi ifadə edərdim.
Mübahisə həyatın bir hissəsidir. İnsanlar arasında fikir ayrılıqları həmişə olacaq. Əsas məsələ həmin fikir ayrılıqlarını necə həll etməkdir.Əgər tərəflər bir-birini dinləməyi, qarşı tərəfin maraqlarını nəzərə almağı və mümkün kompromis yollarını araşdırmağı bacarırlarsa, bir çox mübahisənin daha konstruktiv şəkildə həllinə nail olmaq mümkündür.
Mediatorun rolu da məhz bu prosesdə tərəflərə kömək etməkdir. Bizim işimizin ən gözəl tərəfi odur ki, bəzən prosesə bir-birinə qarşı sərt mövqedə gələn insanlar sonda problemi həll etmək üçün ortaq dil tapa bilirlər.
Hesab edirəm ki, cəmiyyət olaraq "kim qalib gəldi?" sualından daha çox "problemi necə həll edə bilərik?" sualına üstünlük verməliyik. Mediasiyanın əsas dəyəri də məhz bu yanaşmadadır.

Telegramda izləyin