Vahid məktəbli forması: təhsildə bərabərlik, sosial məsuliyyət və məktəb mədəniyyətinin strateji əhəmiyyəti

Təhsil sistemində aparılan islahatların səmərəliliyi yalnız tədris proqramlarının yenilənməsi, müəllimlərin peşəkarlığının artırılması və müasir texnologiyaların tətbiqi ilə ölçülmür. Təhsil müəssisələrində yaradılan sosial mühit, şagirdlər arasında münasibətlər, bərabər imkanların təmin edilməsi və sağlam mənəvi dəyərlərin formalaşdırılması da keyfiyyətli təhsilin əsas göstəricilərindəndir. Bu baxımdan, vahid məktəbli formasının tətbiqi məsələsi sadəcə geyim standartı kimi deyil, təhsildə sosial bərabərliyin möhkəmləndirilməsi, məktəb mədəniyyətinin formalaşdırılması və şagirdlərin sosial-psixoloji inkişafının dəstəklənməsi kontekstində təhlil olunmalıdır.

Müasir dövrdə uşaqların dünyagörüşünə və davranışlarına təsir göstərən sosial amillər daha da genişlənib. İstehlak mədəniyyəti, sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirilən həyat tərzi, dəb meyilləri və maddi imkanlar arasındakı fərqlər məktəb yaşlı uşaqların münasibətlərinə də təsirsiz ötüşmür. Belə şəraitdə məktəb yalnız bilik verən müəssisə deyil, həm də sosial fərqlərin uşaqların təhsil imkanlarına və özünəinamına mənfi təsirini azaltmağa çalışan mühüm ictimai institut kimi çıxış etməlidir. Vahid məktəbli forması məhz bu istiqamətdə müəyyən funksional əhəmiyyət daşıyır.

Məsələnin təhlili göstərir ki, vahid formanın əsas üstünlüklərindən biri şagirdlər arasında geyimlə bağlı rəqabətin və sosial müqayisələrin məhdudlaşdırılmasıdır. Ailələrin maddi imkanları fərqli olduğundan bütün valideynlərin övladlarına eyni səviyyədə dəbli və bahalı geyimlər almaq imkanı yoxdur. Bu fərqlər bəzən uşaqlar arasında müqayisələrə, istehzaya, psixoloji narahatlığa və sosial təcrid hissinə səbəb ola bilər. Vahid geyim standartı məktəbdə xarici görünüşün sosial üstünlük vasitəsinə çevrilməsini müəyyən dərəcədə məhdudlaşdıraraq şagirdlərin diqqətinin tədrisə yönəlməsinə şərait yarada bilər.

Lakin burada mühüm bir məqam var: vahid məktəbli forması sosial bərabərliyin tam təminatçısı deyil. Şagirdlər arasında maddi vəziyyət fərqləri başqa formalarda da özünü göstərə bilər. Buna görə də vahid forma sosial bərabərliyin yaradılmasına kömək edən vasitə kimi qiymətləndirilməli, təhsildə inklüzivliyin, ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasının və psixoloji təhlükəsizliyin təmin olunmasına yönəlmiş digər tədbirlərlə tamamlanmalıdır.

Vahid məktəbli formasının digər əhəmiyyətli tərəfi məktəbdə kollektiv ruhunun və ümumi məsuliyyət hissinin gücləndirilməsidir. Eyni məktəb qaydalarına riayət etmək şagirdlərdə təhsil müəssisəsinə mənsubluq hissini artıra, ümumi davranış mədəniyyətinin formalaşmasına kömək edə bilər. Bu, xüsusilə uşaqların erkən yaşlarından ictimai qaydalara hörmət, qarşılıqlı anlaşma və məsuliyyət kimi keyfiyyətləri mənimsəməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Bununla belə, məktəb intizamını yalnız vahid forma ilə əlaqələndirmək birtərəfli yanaşma olardı. İntizamın təməlində müəllimlərin pedaqoji nüfuzu, məktəbdə ədalətli qaydaların tətbiqi, valideynlərlə əməkdaşlıq və şagirdlərin məsuliyyətli davranışa təşviqi dayanır. Əgər məktəbdə sağlam psixoloji mühit yoxdursa, müəllim-şagird münasibətləri düzgün qurulmayıbsa və uşaqlar arasında ayrı-seçkilik mövcuddursa, vahid forma bu problemləri öz-özlüyündə aradan qaldıra bilməz. Deməli, onun səmərəsi ümumi təhsil mühitinin keyfiyyəti ilə sıx bağlıdır.

Məsələnin iqtisadi tərəfi də ayrıca təhlil tələb edir. Vahid məktəbli forması geyim seçimini sadələşdirə, valideynlərin gündəlik qərarvermə yükünü azalda və geyim alışını daha planlı şəkildə həyata keçirməyə imkan yarada bilər. Lakin formanın qiyməti ailələrin büdcəsinə uyğun olmadıqda, onun alınması əlavə maliyyə çətinliklərinə səbəb ola bilər. Belə vəziyyət isə sosial bərabərliyi gücləndirmək məqsədi daşıyan təşəbbüsün özünün müəyyən sosial maneəyə çevrilməsi riskini yaradır.

Ona görə də vahid məktəbli forması siyasətinin uğuru onun yalnız müəyyən edilmiş modelə uyğunluğuna görə deyil, həm də iqtisadi əlçatanlığına görə qiymətləndirilməlidir. Keyfiyyətli və münasib qiymətli geyimlərin mövcudluğu, aztəminatlı ailələrə dəstək mexanizmləri, müxtəlif mövsümlərə uyğun seçimlər və valideynlərin maliyyə imkanlarının nəzərə alınması vacib şərtlərdir. Sosial mahiyyət daşıyan təhsil təşəbbüsü ailələr üçün əlavə və qeyri-mütənasib maliyyə yükü yaratmamalıdır.

Digər tərəfdən, vahid formanın tətbiqi şagirdlərin fərdi xüsusiyyətlərinin və hüquqlarının qorunması ilə uzlaşdırılmalıdır. Uşaqların geyimi rahat, təhlükəsiz və yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olmalı, sağlamlıqla bağlı ehtiyaclar nəzərə alınmalıdır. Məktəb qaydalarının tətbiqi zamanı şagirdlərin ləyaqətinin qorunması, onların fikirlərinin dinlənilməsi və valideynlərlə konstruktiv dialoqun qurulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məqsəd uşaqların şəxsiyyətini eyniləşdirmək deyil, onların bərabər imkanlar şəraitində təhsil almasını təmin etməkdir.
Vahid məktəbli formasının təhsilin keyfiyyətinə təsiri məsələsinə də elmi və obyektiv yanaşmaq lazımdır. Formanın tətbiqinin şagirdlərin akademik nəticələrini birbaşa yüksəltdiyini qəti şəkildə iddia etmək düzgün deyil. Təlim nəticələrinə müəllimin hazırlığı, tədris metodları, dərsliklərin keyfiyyəti, məktəbin texniki imkanları, ailə mühiti və şagirdin öyrənmə motivasiyası kimi çoxsaylı amillər təsir göstərir. Vahid forma isə bu amilləri əvəz etmir, daha çox nizamlı və ortaq məktəb mühitinin yaradılmasına dəstək verə bilən əlavə vasitədir.

Bu istiqamətdə nəticələrin qiymətləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vahid forma tətbiq edilən məktəblərdə şagirdlərin məktəbə münasibəti, geyimlə bağlı sosial təzyiqlər, davamiyyət, intizam problemləri və valideynlərin məmnunluğu kimi göstəricilər araşdırıla bilər. Belə təhlillər vahid formanın hansı şəraitdə daha faydalı olduğunu müəyyənləşdirməyə, mövcud çətinlikləri vaxtında aşkarlamağa və təhsil siyasətini real ehtiyaclara uyğunlaşdırmağa imkan verər.

Azərbaycan təhsil sistemində bu məsələyə yanaşma da daha geniş məqsədlərlə əlaqələndirilməlidir. Keyfiyyətli təhsil, uşaqların hüquqlarının müdafiəsi, sosial həssas ailələrin dəstəklənməsi və məktəbdə sağlam mənəvi mühitin yaradılması vahid siyasətin bir-birini tamamlayan istiqamətləri olmalıdır. Vahid məktəbli forması yalnız xarici görünüşə nəzarət vasitəsi kimi təqdim olunarsa, onun ictimai və tərbiyəvi əhəmiyyəti məhdudlaşar. Əksinə, bu təşəbbüs bərabərlik, qarşılıqlı hörmət və məktəbə mənsubluq prinsipləri ilə əlaqələndirildikdə daha səmərəli nəticələr verə bilər.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli formasının tətbiqi təhsildə sosial fərqlərin təsirini azaltmaq, kollektiv ruhunu gücləndirmək və məktəb mədəniyyətini inkişaf etdirmək baxımından əhəmiyyətli vasitədir. Ancaq onun real səmərəsi formal tələblərin yerinə yetirilməsi ilə deyil, şagirdlərin rifahına, təhsil imkanlarına və sosial münasibətlərinə göstərdiyi təsirlə ölçülməlidir.

Əsas məsələ bütün şagirdlərin eyni geyimdə olması deyil, onların eyni hörmətlə qarşılanması, bərabər təhsil imkanlarına sahib olması və potensialını reallaşdırmaq üçün lazımi şəraitlə təmin edilməsidir. Vahid məktəbli forması bu məqsədə xidmət etdikdə təhsilin sosial və tərbiyəvi missiyasını gücləndirən amilə çevrilir. Çünki güclü təhsil sistemi yalnız savadlı deyil, həm də ədalətli düşünən, başqalarının hüquqlarına hörmət edən və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini dərk edən nəsil yetişdirməyi bacaran sistemdir.

Aydın Hüseynov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin