İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili: Azərbaycanın inkişaf yolu, tarixi Zəfəri və yeni geosiyasi reallıqları

2003-cü il oktyabrın 15-də İlham Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin müasir siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Həmin tarixdən ötən 23 il ərzində Azərbaycan dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf, ordu quruculuğu, xarici siyasət və ərazi bütövlüyünün təmin olunması istiqamətlərində mühüm dəyişikliklər yaşadı. Bu dövrün siyasi və tarixi mənzərəsini qiymətləndirərkən yalnız əldə olunan nəticələrə deyil, qarşıya çıxan çətinliklərə, qəbul edilən qərarlara, dövlətin strateji prioritetlərinə və Azərbaycanın regionda dəyişən mövqeyinə də diqqət yetirmək lazımdır.

İlham Əliyevin prezidentliyinin ilk illəri müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik təməllərinin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi və ölkənin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının həyata keçirilməsi ilə yadda qaldı. Bu mərhələdə əsas məsələlərdən biri Azərbaycanın müstəqilliyini möhkəmləndirmək, iqtisadiyyatın dayanıqlığını artırmaq, beynəlxalq tərəfdaşlarla əlaqələri inkişaf etdirmək və ölkənin təhlükəsizlik maraqlarını qorumaq idi. Dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, infrastrukturun yenilənməsi, regionların sosial-iqtisadi inkişafı və enerji sektorundan əldə edilən gəlirlərin iqtisadi imkanların genişləndirilməsinə yönəldilməsi hökumətin əsas fəaliyyət istiqamətləri sırasında yer aldı.

Azərbaycanın inkişaf modelində enerji amili mühüm rol oynadı. Neft və qaz sektorunun inkişafı, beynəlxalq enerji layihələrinin genişləndirilməsi və ölkənin tranzit imkanlarının artırılması iqtisadiyyatın maliyyə resurslarını genişləndirdi. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və digər regional layihələr Azərbaycanın beynəlxalq enerji təhlükəsizliyində iştirakını gücləndirdi. Bununla yanaşı, enerji gəlirlərinin qeyri-neft sektorunun inkişafına, kənd təsərrüfatına, nəqliyyata, təhsilə, səhiyyəyə və sosial infrastruktura yönəldilməsi iqtisadi şaxələndirmə məsələsini gündəmdə saxladı.

İqtisadi inkişafın qiymətləndirilməsində mühüm məqam əldə olunan göstəricilərlə yanaşı, onların cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin həyatına necə təsir etməsidir. Yeni yolların, körpülərin, məktəblərin, xəstəxanaların tikilməsi, regionlarda infrastrukturun yenilənməsi və məşğulluq imkanlarının yaradılması insanların gündəlik həyatında dəyişikliklərə səbəb oldu. Eyni zamanda, iqtisadiyyatın neft və qaz gəlirlərindən asılılığının azaldılması, məhsuldarlığın yüksəldilməsi, rəqabətqabiliyyətli istehsalın inkişafı və əhalinin gəlirlərinin dayanıqlı artırılması uzunmüddətli inkişafın əsas çağırışları olaraq qalır.

Prezident İlham Əliyevin fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri regionların inkişafı oldu. Dövlət proqramları çərçivəsində bölgələrdə yollar, elektrik, qaz və su təchizatı sistemləri yeniləndi, sosial obyektlər inşa edildi, sahibkarlığın təşviqi istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Regionların iqtisadi fəallığının artırılması paytaxtla bölgələr arasındakı inkişaf fərqlərinin azaldılması baxımından əhəmiyyət daşıyırdı. Bununla belə, regional inkişafın növbəti mərhələsində əsas məsələ infrastrukturun mövcudluğu ilə kifayətlənməmək, həmin infrastrukturun davamlı iş yerləri, yüksək gəlirli istehsal və yerli sahibkarlıq üçün real imkanlar yaratmasını təmin etməkdir.

Bu illərin siyasi tarixini Qarabağ münaqişəsindən və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi məsələsindən kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil. Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxlaması, yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından məcburi köçkün düşməsi və münaqişənin uzun illər həll edilməməsi ölkənin təhlükəsizlik siyasətinin əsas problemlərindən biri idi. Azərbaycan beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, ərazi bütövlüyünə və suverenliyə istinad edərək münaqişənin həllini xarici siyasətinin başlıca istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirmişdi.

Bu dövrdə diplomatik səylərlə yanaşı, müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi də dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsinə çevrildi. Ordunun maddi-texniki bazasının yenilənməsi, hərbi qulluqçuların hazırlığının artırılması, müasir silah və texnologiyaların alınması, müdafiə sənayesinin inkişafı Azərbaycanın təhlükəsizlik strategiyasında xüsusi yer tutdu. Hərbi potensialın gücləndirilməsi ilə yanaşı, beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərin qurulması və regional proseslərin diqqətlə izlənilməsi də ölkənin strateji planlaşdırmasının mühüm elementləri idi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində həlledici dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusu döyüş əməliyyatları nəticəsində bir sıra əraziləri azad etdi, noyabrın 8-də Şuşa şəhəri üzərində nəzarətin bərpası isə müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri kimi tarixə düşdü. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı və regionda yeni siyasi reallıq formalaşdı.

Vətən müharibəsinin nəticələri Azərbaycanın hərbi strategiyası, dövlət idarəçiliyi, diplomatik fəaliyyəti və milli səfərbərlik imkanları kontekstində geniş təhlil tələb edir. Bu qələbə uzun illər davam edən işğalın nəticələrinin dəyişməsinə, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı məsələsinin yeni mərhələyə keçməsinə və regionda nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin gələcəyinin yenidən müzakirə olunmasına səbəb oldu. Eyni zamanda, müharibə insan itkiləri, dağıntılar və münaqişədən zərər çəkmiş ərazilərin bərpası kimi ağır nəticələr də doğurdu. Buna görə də tarixi hadisələrin qiymətləndirilməsi həm əldə olunan siyasi-hərbi nəticələri, həm də onların insani və sosial tərəflərini nəzərə almalıdır.

2020-ci ildən sonra Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa və yenidənqurma işləri dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Yolların, tunellərin, körpülərin, elektrik və su təchizatı sistemlərinin, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin və digər sosial obyektlərin tikintisi həyata keçirildi. Hava limanlarının istifadəyə verilməsi, yeni nəqliyyat marşrutlarının yaradılması və istehsal müəssisələrinin qurulması həmin ərazilərin iqtisadi dövriyyəyə qaytarılmasına xidmət edir.

Böyük Qayıdış proqramı bu siyasətin ən mühüm sosial istiqamətlərindən biridir. Uzun illər doğma yurdlarından uzaqda yaşayan keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə öz torpaqlarına qayıtması yalnız mənzil məsələsinin həlli deyil. Bu proses iş yerlərinin yaradılmasını, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkilini, kommunal infrastrukturun qurulmasını, sosial təminatın gücləndirilməsini və insanların dayanıqlı yaşayış şəraitinin təmin edilməsini tələb edir. Qayıdışın uğuru tikilən evlərin sayı ilə yanaşı, həmin ərazilərdə iqtisadi həyatın canlanması, ailələrin gəlir əldə etməsi və yeni nəsillərin keyfiyyətli təhsil imkanlarına çıxışı ilə də ölçüləcək.

2023-cü il sentyabrın 19-20-də Qarabağda keçirilən hərbi əməliyyatlardan sonra Azərbaycan ərazisində mərkəzi dövlət hakimiyyətinin tam bərpası istiqamətində yeni mərhələ başlandı. Bu hadisələr Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü məsələlərinin siyasi gündəmdəki yerini daha da gücləndirdi. Bununla belə, münaqişənin uzunmüddətli nəticələrinin aradan qaldırılması, bölgədə təhlükəsizliyin təmin olunması, keçmiş münaqişə tərəfləri arasında münasibətlərin normallaşdırılması və davamlı sülhün qurulması ayrıca siyasi və humanitar əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin təmin olunması ölkənin qarşısında yeni imkanlarla yanaşı, yeni məsuliyyətlər də yaratdı. Müharibədən sonrakı dövrdə əsas strateji məsələlərdən biri hərbi nəticələrin davamlı siyasi sabitliyə çevrilməsidir. Bunun üçün beynəlxalq hüquqa əsaslanan münasibətlərin qurulması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat əlaqələrinin açılması, humanitar məsələlərin həlli və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması vacibdir. Regional sabitliyin möhkəmlənməsi Azərbaycanla yanaşı, Cənubi Qafqazın digər dövlətləri üçün də iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətlidir.

İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycanın xarici siyasətində çoxşaxəlilik və milli maraqların qorunması prinsipləri ön plana çıxıb. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Avropa ölkələri ilə enerji və iqtisadi əməkdaşlıq, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin genişləndirilməsi, İslam dünyası və Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində fəallıq Azərbaycanın diplomatik gündəliyinin mühüm hissələridir. Bakı müxtəlif beynəlxalq və regional platformalarda iştirak edərək ölkənin enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq sahələrindəki mövqelərini gücləndirməyə çalışıb.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri bu xarici siyasət xəttinin xüsusi istiqamətidir. İki ölkə arasında siyasi, iqtisadi, hərbi, enerji və mədəni əlaqələr genişlənib. Şuşa Bəyannaməsi müttəfiqlik münasibətlərinin hüquqi-siyasi çərçivəsini möhkəmləndirən mühüm sənəd kimi çıxış edir. Türkiyə ilə əməkdaşlıq Azərbaycanın regional təhlükəsizlik və iqtisadi əlaqələr siyasətində əhəmiyyətli yer tutur. Eyni zamanda, bu münasibətlərin gələcək inkişafı qarşılıqlı maraqların qorunması, birgə layihələrin davamlılığı və regionda sabitliyin gücləndirilməsi ilə bağlıdır.

Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin digər mühüm dayağı enerji və nəqliyyat qovşağı kimi formalaşan roludur. Xəzər hövzəsindəki enerji resursları, Avropaya qaz ixracı, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizləri ölkənin geoiqtisadi əhəmiyyətini artırır. Orta Dəhlizin inkişafı, liman və dəmir yolu infrastrukturunun modernləşdirilməsi, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq ticarətdəki iştirakını gücləndirmək üçün imkanlar yaradır. Lakin bu imkanların uzunmüddətli iqtisadi nəticəyə çevrilməsi üçün logistika xərclərinin azaldılması, sərhəd prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqabətqabiliyyətli xidmətlərin inkişafı və tərəfdaş ölkələrlə koordinasiya vacibdir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə enerji sektorundan kənar sahələrin inkişafı da gündəmdə olub. Kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi, sənaye parklarının yaradılması, turizmin inkişafı, rəqəmsal xidmətlərin genişləndirilməsi və sahibkarlığın dəstəklənməsi iqtisadi şaxələndirmənin əsas istiqamətlərindəndir. Müasir mərhələdə süni intellekt, məlumat mərkəzləri, yaşıl enerji və rəqəmsal infrastruktur kimi sahələr yeni inkişaf imkanları yaradır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və enerji resursları bu sahələrdə üstünlüklər təmin edə bilər. Bununla yanaşı, yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması, elmi tədqiqatların gücləndirilməsi və özəl sektorun innovasiyalara çıxışının artırılması vacib şərtlər olaraq qalır.

Yaşıl enerji siyasəti də Azərbaycanın gələcək iqtisadi strategiyasında mühüm yer tutur. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə və Xəzər hövzəsində bərpaolunan enerji potensialının qiymətləndirilməsi, günəş və külək enerjisi layihələrinin həyata keçirilməsi, enerji səmərəliliyinin artırılması və elektrik şəbəkələrinin modernləşdirilməsi istiqamətində imkanlar mövcuddur. Bu istiqamət təkcə ekoloji öhdəliklər baxımından deyil, həm də ixrac potensialı, yeni investisiyalar və iqtisadiyyatın uzunmüddətli dayanıqlığı baxımından əhəmiyyətlidir.

Dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri sosial sahələrin inkişafıdır. Təhsil müəssisələrinin tikilməsi və yenilənməsi, səhiyyə infrastrukturunun genişləndirilməsi, sosial müdafiə proqramlarının həyata keçirilməsi və əhalinin məşğulluğunun artırılması dövlətin əsas vəzifələri sırasındadır. Bununla belə, sosial inkişafın real nəticələri yalnız layihələrin sayı ilə müəyyən edilmir. Təhsilin keyfiyyəti, müəllim və həkimlərin peşəkar imkanları, səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı, əməkhaqqı və pensiyaların alıcılıq qabiliyyəti, gənclərin iş tapmaq imkanları kimi göstəricilər də mühüm qiymətləndirmə meyarlarıdır.

İnsan kapitalının inkişafı Azərbaycanın gələcək rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Müasir iqtisadiyyat yüksək texnologiyalarla yanaşı, yaradıcı düşüncəyə, peşəkar bacarıqlara və keyfiyyətli təhsilə ehtiyac duyur. Məktəblərdə tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, peşə təhsilinin əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşdırılması, ali təhsil və elmi tədqiqatların gücləndirilməsi, gənclərin innovativ layihələrdə iştirakının təşviqi ölkənin uzunmüddətli inkişafına birbaşa təsir göstərir. Dövlətin iqtisadi və siyasi nailiyyətlərinin davamlılığı da müəyyən mənada bu sahələrdə əldə edilən nəticələrdən asılıdır.

Azərbaycanın inkişafının təhlilində hüququn aliliyi, dövlət institutlarının səmərəliliyi, ictimai iştirakçılıq, şəffaflıq və hesabatlılıq məsələləri də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti yalnız qərarların qəbul edilməsi ilə deyil, onların necə icra olunması, vətəndaşların hüquqlarının necə qorunması və ictimai etimadın hansı səviyyədə olması ilə ölçülür. Dövlət qurumlarının fəaliyyətində şəffaflığın artırılması, korrupsiyaya qarşı mübarizənin nəticələrinin gücləndirilməsi, məhkəmə sisteminə inamın möhkəmləndirilməsi və vətəndaş müraciətlərinə effektiv münasibət uzunmüddətli inkişafın vacib şərtləridir.

Müasir Azərbaycan qarşısında duran çağırışlar sırasında iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, inflyasiya təzyiqlərinin idarə olunması, məhsuldar iş yerlərinin yaradılması, regionlar arasında sosial-iqtisadi fərqlərin azaldılması və qlobal iqtisadi dəyişikliklərə uyğunlaşma xüsusi yer tutur. Enerji gəlirləri ölkəyə geniş imkanlar qazandırsa da, neft və qaz qiymətlərinin beynəlxalq bazarlarda dəyişməsi iqtisadi planlaşdırma üçün risklər yaradır. Buna görə də qeyri-neft ixracının artırılması, kiçik və orta sahibkarlığın gücləndirilməsi, rəqabət mühitinin yaxşılaşdırılması və özəl investisiyaların təşviqi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İlham Əliyevin prezidentliyinin 23-cü ildönümü həm də ötən dövrün nəticələrini və qarşıdakı mərhələnin vəzifələrini müqayisəli şəkildə qiymətləndirmək üçün fürsətdir. Bu dövr Azərbaycanın beynəlxalq enerji layihələrində iştirakının genişlənməsi, infrastrukturun yenilənməsi, hərbi potensialın gücləndirilməsi, 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə suverenliyin bərpası ilə bağlı mühüm hadisələrlə səciyyələnir. Eyni zamanda, ölkənin növbəti inkişaf mərhələsi iqtisadiyyatın daha dayanıqlı qurulmasını, sosial rifahın yüksəldilməsini, dövlət institutlarının səmərəliliyinin artırılmasını və davamlı regional sülhün möhkəmləndirilməsini tələb edir.
Tarixi hadisələrin siyasi əhəmiyyəti onların yalnız baş verdiyi dövrlə deyil, gələcək nəsillər üçün hansı imkanlar yaratması ilə də ölçülür. Qarabağın bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı, yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının formalaşması Azərbaycanın gələcək inkişaf gündəliyində mühüm yer tutur. Bu proseslərin davamlı uğuru dövlət resurslarının səmərəli istifadəsi, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin imkanlarının genişləndirilməsi və insan kapitalına uzunmüddətli investisiyaların artırılması ilə bağlıdır.

15 oktyabr 2003-cü ildən başlayan prezidentlik dövrü Azərbaycanın müasir tarixində əhəmiyyətli dəyişikliklərlə yadda qalıb. İlham Əliyevin prezidentliyi illərində ölkə həm iqtisadi və infrastruktur inkişafı, həm də ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələləri baxımından yeni mərhələyə keçib. Bu tarixi dövrün hərtərəfli təhlili əldə edilmiş nəticələri, mövcud çətinlikləri və gələcək hədəfləri birlikdə nəzərdən keçirməyi tələb edir. Qarşıdakı illərdə Azərbaycanın inkişafının əsas göstəriciləri yalnız iqtisadi artım və beynəlxalq mövqe ilə deyil, həm də vətəndaşların həyat keyfiyyəti, sosial ədalət, hüquqi təminatlar, təhsilin səviyyəsi və ölkədə dayanıqlı sülhün möhkəmlənməsi ilə müəyyən olunacaq.

Təranə Paşayeva
"Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin