23 illik siyasi yol: Güclənən Azərbaycan, bərpa olunan suverenlik

15 oktyabr 2003-cü il Azərbaycan Respublikasının siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. İlham Əliyevin Prezident seçilməsindən ötən 23 il ərzində ölkə iqtisadi, siyasi, hərbi və diplomatik istiqamətlərdə mühüm dəyişikliklər yaşadı. Bu dövrün ən əlamətdar hadisələri sırasında dövlət quruculuğunun davam etdirilməsi, beynəlxalq enerji layihələrinin genişləndirilməsi, Azərbaycanın müdafiə potensialının gücləndirilməsi, 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər və 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin bütün ərazilərdə bərpası xüsusi yer tutur.

Azərbaycanın müasir inkişaf tarixini 15 oktyabr 2003-cü il tarixindən etibarən təhlil edərkən ölkənin qarşısında duran ilkin vəzifələri, sonrakı mərhələlərdə həyata keçirilən siyasəti və bu siyasətin doğurduğu nəticələri kompleks şəkildə nəzərdən keçirmək lazımdır. Həmin dövrdə Azərbaycan müstəqil dövlət kimi beynəlxalq mövqeyini möhkəmləndirməyə, iqtisadi imkanlarını artırmağa, əhalinin sosial rifahını yaxşılaşdırmağa və uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində siyasi-diplomatik səylərini davam etdirməyə çalışırdı. Bu vəzifələrin hər biri dövlətin gələcək inkişaf strategiyasında mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
İlham Əliyevin Prezident seçilməsi müstəqil Azərbaycanın siyasi inkişafında yeni idarəçilik mərhələsinin başlanması demək idi. O, həmin vaxtdan etibarən dövlət siyasətinin müxtəlif istiqamətlərində həyata keçirilən proqramların davam etdirilməsi və yeni prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi prosesinə rəhbərlik etdi. Sonrakı illərdə iqtisadi inkişaf, infrastruktur quruculuğu, ordu potensialının artırılması, xarici siyasət əlaqələrinin genişləndirilməsi və ərazi bütövlüyünün təmin olunması dövlət gündəliyinin əsas istiqamətləri kimi önə çıxdı. Prezidentin rəsmi bioqrafiyasında da 15 oktyabr 2003-cü il onun ilk dəfə dövlət başçısı seçildiyi tarix kimi göstərilir.

Azərbaycanın son 23 ildə keçdiyi yolu anlamaq üçün ilk növbədə iqtisadiyyatın inkişafına nəzər salmaq lazımdır. Müstəqilliyin ilk illərindən formalaşdırılan enerji strategiyası ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsində mühüm rol oynadı. Neft və qaz ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılması, beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlığın qurulması və enerji infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın maliyyə imkanlarını genişləndirdi. Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və digər regional layihələr ölkənin beynəlxalq enerji sistemində iştirakını gücləndirdi.

Enerji layihələrinin əhəmiyyəti yalnız iqtisadi gəlirlərlə məhdudlaşmırdı. Bu layihələr Azərbaycanı müxtəlif dövlətlər arasında iqtisadi əməkdaşlığın mühüm iştirakçısına çevirdi, ölkənin tranzit potensialını artırdı və beynəlxalq tərəfdaşlarla uzunmüddətli əlaqələrin qurulmasına şərait yaratdı. Enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin qlobal gündəmdə daha çox aktuallaşdığı bir dövrdə Azərbaycanın qaz ixracı və nəqliyyat imkanları xarici siyasətin mühüm iqtisadi dayaqlarından birinə çevrildi.

Bununla yanaşı, enerji sektorunun yaratdığı imkanların digər sahələrə ötürülməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Müasir iqtisadiyyatın dayanıqlığı yalnız neft və qaz hasilatından asılı ola bilməz. Sənayenin, kənd təsərrüfatının, turizmin, informasiya texnologiyalarının, logistikanın və xidmət sektorunun inkişafı iqtisadiyyatın xarici bazarlardakı dəyişikliklərə qarşı davamlılığını artırır. Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri enerji gəlirlərindən əldə olunan imkanları yüksək məhsuldarlıqlı, rəqabətqabiliyyətli və innovasiyalara əsaslanan iqtisadi modelə çevirməkdir.

Ölkənin regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı da bu dövrün mühüm istiqamətlərindən biri olub. Müxtəlif dövlət proqramları çərçivəsində yolların, məktəblərin, xəstəxanaların, elektrik və qaz təchizatı sistemlərinin yenilənməsi, su təsərrüfatı infrastrukturunun genişləndirilməsi və yeni sosial obyektlərin tikilməsi həyata keçirilib. Bölgələrdə sahibkarlığın inkişafı və məşğulluğun artırılması üçün müxtəlif təşviq mexanizmlərindən istifadə olunub. Bu addımlar regionlarda yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və iqtisadi fəallığın yüksəldilməsi məqsədi daşıyıb.

Ancaq regional inkişafın növbəti mərhələsi daha geniş yanaşma tələb edir. Yeni yolların və sosial obyektlərin tikilməsi ilə yanaşı, həmin ərazilərdə davamlı iş yerlərinin yaradılması, yerli istehsalın genişləndirilməsi, gənclərin öz bölgələrində işləmək imkanlarının artırılması və sahibkarların maliyyə resurslarına çıxışının yaxşılaşdırılması vacibdir. Dövlət siyasətinin iqtisadi nəticələri vətəndaşların gündəlik həyatında, ailələrin gəlirlərində və sosial imkanlarında hiss edilməlidir.

İqtisadi inkişafla yanaşı, Azərbaycanın təhlükəsizlik məsələləri də prezidentliyin ilk illərindən etibarən xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxlaması, məcburi köçkünlük problemi və münaqişənin uzun illər həll olunmaması ölkənin əsas strateji çağırışlarından biri idi. Azərbaycan beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, ərazi bütövlüyünə və suverenliyə istinad edərək münaqişənin həllini xarici siyasətinin prioritetləri sırasında saxlayırdı.

Lakin uzun illər davam edən danışıqlar münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinə gətirib çıxarmadı. Bu şəraitdə ölkənin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi dövlət siyasətində mühüm yer tutdu. Ordunun maddi-texniki təminatının yaxşılaşdırılması, müasir silah sistemlərinin alınması, hərbi təlimlərin keçirilməsi, kadr hazırlığının təkmilləşdirilməsi və müdafiə sənayesinin inkişafı Azərbaycanın təhlükəsizlik strategiyasının tərkib hissəsinə çevrildi.

Ordu quruculuğu uzunmüddətli prosesdir. Onun nəticələri yalnız silahların və hərbi texnikanın sayı ilə ölçülmür. İdarəetmə sisteminin çevikliyi, kəşfiyyat imkanları, müasir texnologiyaların tətbiqi, hərbi qulluqçuların hazırlığı, təminat və logistika sistemlərinin səmərəliliyi də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Ordusunun 2020-ci ildə nümayiş etdirdiyi döyüş qabiliyyəti bu amillərin birgə təsirinin təhlilini zəruri edir.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri oldu. 44 gün davam edən döyüşlər zamanı Azərbaycan Ordusu bir sıra əraziləri işğaldan azad etdi. Noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin azad olunması müharibənin həlledici hadisələrindən biri kimi yadda qaldı. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərləri arasında imzalanan üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Sənəddə ərazilərin qaytarılması, məcburi köçkünlərin qayıdışı və regionda nəqliyyat əlaqələrinin bərpası ilə bağlı müddəalar da yer aldı.

Vətən müharibəsinin nəticələri Azərbaycanın hərbi-siyasi tarixində yeni mərhələ yaratdı. Uzun illər davam edən işğalın aradan qaldırılması istiqamətində mühüm irəliləyiş əldə edildi, yüz minlərlə keçmiş məcburi köçkünün doğma torpaqlarına qayıtması üçün yeni imkanlar yarandı və regionda siyasi münasibətlərin dəyişməsi sürətləndi. Müharibə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm yer tutmaqla yanaşı, ölkənin təhlükəsizlik siyasətinin, diplomatik fəaliyyətinin və hərbi hazırlığının nəticələrinin qiymətləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

Bu tarixi hadisələrin arxasında Azərbaycan xalqının uzun illər ərzində qoruyub saxladığı torpaq həsrəti dayanırdı. İşğal dövründə doğma yurdlarından ayrılmış ailələr üçün Qarabağa qayıdış sadəcə coğrafi məkana qayıtmaq deyil, ailə tarixinin, mədəni irsin və milli yaddaşın bərpası deməkdir. Buna görə də müharibədən sonra həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri dövlət siyasətinin sosial və humanitar baxımdan ən mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.

2023-cü il sentyabrın 19-20-də Qarabağda keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın dövlət suverenliyi ölkənin bütün ərazilərində bərpa edildi. Bu hadisə 2003-cü ildən başlayan prezidentlik dövrünün tarixi-siyasi təhlilində xüsusi yer tutur. 2020-ci ildə əldə edilən hərbi nəticələrdən sonra dövlətin qarşısında qalan mühüm vəzifələrdən biri ərazidə konstitusiya quruluşunun tam bərpası idi. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri həmin prosesdə həlledici mərhələ oldu.

Dövlət suverenliyinin bərpası Azərbaycanın qarşısında yeni inkişaf imkanları yaratmaqla yanaşı, böyük məsuliyyət də formalaşdırdı. Ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin olunması, müharibənin ağır nəticələrinin aradan qaldırılması, mina təhlükəsinin azaldılması, iqtisadi həyatın canlandırılması və insanların doğma yurdlarına qayıdışının təşkili uzunmüddətli resurslar tələb edən məsələlərdir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası bir neçə illik tikinti proqramı ilə məhdudlaşmır; bu proses gələcək nəsillər üçün yaşayış, təhsil, məşğulluq və sahibkarlıq imkanlarının yaradılmasını nəzərdə tutur.

Böyük Qayıdış proqramı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, evlərin tikilməsi, yolların və kommunal infrastrukturun qurulması ilə yanaşı, məktəblərin, tibb müəssisələrinin, xidmət obyektlərinin və istehsal sahələrinin yaradılması insanların həmin ərazilərdə daimi məskunlaşmasının əsas şərtləridir. Qayıdışın davamlı olması üçün ailələrin gəlir əldə etmək imkanları, uşaqların təhsilə çıxışı, tibbi xidmətlərin əlçatanlığı və sosial təminat məsələləri də kompleks şəkildə həll edilməlidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın iqtisadi xəritəsində də yeni imkanlar yaradır. Kənd təsərrüfatı, turizm, emal sənayesi, yaşıl enerji və nəqliyyat sahələrində mövcud potensialın reallaşdırılması bu ərazilərin ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyasını sürətləndirə bilər. Yeni yolların, hava limanlarının və logistika infrastrukturunun yaradılması bölgənin nəqliyyat əlaqələrini genişləndirir. Bununla belə, layihələrin səmərəliliyi onların real iqtisadi fəaliyyətə, məşğulluğa və yerli əhalinin rifahına nə dərəcədə töhfə verməsi ilə müəyyən olunacaq.

İlham Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycanın xarici siyasətində çoxşaxəli əlaqələrin qurulması da mühüm yer tutub. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Avropa dövlətləri ilə enerji əməkdaşlığı, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərin genişləndirilməsi və beynəlxalq təşkilatlarda iştirak Azərbaycanın diplomatik fəaliyyətinin əsas istiqamətləri sırasındadır. Bu əlaqələr ölkənin iqtisadi maraqlarının müdafiəsi, təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsi və beynəlxalq layihələrdə iştirak imkanlarının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri xüsusilə diqqətəlayiqdir. Tarixi, mədəni və dil yaxınlığına əsaslanan əlaqələr son illərdə siyasi, iqtisadi və hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi ilə daha sistemli xarakter alıb. Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasındakı müttəfiqlik münasibətlərinin mühüm siyasi-hüquqi sənədi kimi çıxış edir. Enerji, nəqliyyat, müdafiə sənayesi və regional təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq həm Azərbaycan, həm də Türkiyə üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın xarici siyasətində milli maraqların qorunması ilə beynəlxalq tərəfdaşlarla qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulması arasında tarazlığın saxlanılması vacibdir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi sürətlə dəyişir, böyük dövlətlər arasında rəqabət dərinləşir, enerji və nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyəti artır. Belə şəraitdə Azərbaycanın diplomatik çevikliyi, iqtisadi əlaqələri və regional təşəbbüsləri ölkənin gələcək imkanlarına birbaşa təsir göstərir.

Azərbaycanın geoiqtisadi mövqeyini gücləndirən amillərdən biri də Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərində iştirakıdır. Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən yükdaşımalar, dəmir yolu və liman infrastrukturu, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin inkişafı ölkənin tranzit imkanlarını artırır. Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanın yalnız enerji ixracatçısı deyil, həm də beynəlxalq ticarət və logistika sisteminin mühüm iştirakçısı kimi mövqeyini genişləndirmək üçün imkan yaradır.

Lakin tranzit potensialının real iqtisadi üstünlüyə çevrilməsi üçün infrastrukturun inkişafı ilə yanaşı, xidmətlərin keyfiyyəti, gömrük prosedurlarının səmərəliliyi, rəqabətli tariflər və regional tərəfdaşlarla koordinasiya vacibdir. Nəqliyyat dəhlizlərinin uzunmüddətli uğuru yük axınlarının davamlılığı və onların yaratdığı əlavə iqtisadi dəyərdən asılı olacaq. Bu səbəbdən logistika, rəqəmsal idarəetmə və sənaye istehsalının inteqrasiyası Azərbaycanın gələcək iqtisadi siyasətində xüsusi yer tutmalıdır.

Dövlətin gələcək inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən biri də iqtisadiyyatın şaxələndirilməsidir. Neft və qaz gəlirlərinin yaratdığı maliyyə imkanları qeyri-neft sektorunun inkişafına, yeni texnologiyaların tətbiqinə və sahibkarlığın genişləndirilməsinə yönəldilməlidir. Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın yüksəldilməsi, sənayedə yerli istehsalın artırılması, turizmin regionlara yayılması və rəqəmsal xidmətlərin inkişafı yeni məşğulluq imkanları yarada bilər.

Süni intellekt, məlumat mərkəzləri, bərpaolunan enerji və rəqəmsal infrastruktur kimi sahələr də Azərbaycanın qarşısında yeni perspektivlər açır. Ölkənin enerji potensialı və coğrafi mövqeyi bu sahələrdə investisiyalar üçün imkanlar yaratsa da, uğur yalnız maliyyə resursları ilə təmin edilmir. Yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması, universitetlərlə sənaye arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi, elmi tədqiqatlara dəstək və innovativ sahibkarlıq mühitinin yaradılması əsas şərtlərdir.

Sosial siyasətin nəticələri də prezidentlik dövrünün qiymətləndirilməsində mühüm meyarlardan biridir. Təhsil və səhiyyə infrastrukturunun inkişafı, sosial müdafiə tədbirləri, pensiya və müavinət sisteminin təkmilləşdirilməsi, əhalinin məşğulluğunun artırılması cəmiyyətin rifahına təsir göstərən əsas istiqamətlərdir. Ancaq sosial tərəqqinin dərinliyi yalnız tikilən məktəblərin, xəstəxanaların və həyata keçirilən proqramların sayı ilə ölçülməməlidir. Təhsilin keyfiyyəti, tibbi xidmətlərin əlçatanlığı, ailələrin alıcılıq qabiliyyəti və gənclərin əmək bazarında imkanları da diqqətdə saxlanılmalıdır.

İnsan kapitalının inkişafı Azərbaycanın uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətinin əsas şərtidir. Müasir dünyada dövlətlərin uğuru təbii resurslarla yanaşı, bilik, texnologiya, innovasiya və peşəkar bacarıqlardan asılıdır. Məktəblərdə tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, peşə təhsilinin əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşdırılması, ali təhsildə elmi fəaliyyətin gücləndirilməsi və gənclərin müasir peşələrə yiyələnməsi gələcək iqtisadi inkişafın təməlini formalaşdırır.

Eyni zamanda, dövlət institutlarının səmərəliliyi, hüququn aliliyi, şəffaflıq və hesabatlılıq məsələləri ölkənin inkişaf gündəliyində əhəmiyyətini qoruyur. İqtisadi və siyasi nailiyyətlərin davamlı olması üçün vətəndaşların hüquqlarının qorunması, dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, məhkəmə sisteminə ictimai etimadın gücləndirilməsi və korrupsiyaya qarşı mübarizənin səmərəli təşkili vacibdir. Dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti qəbul edilən qərarlarla yanaşı, onların icra səviyyəsi və cəmiyyətin gündəlik həyatına təsiri ilə də qiymətləndirilir.

15 oktyabr 2026-cı ildə İlham Əliyevin ilk dəfə Prezident seçilməsinin 23-cü ildönümü qeyd olunur. Bu tarix ötən dövrün nailiyyətlərini, çətinliklərini və qarşıda duran vəzifələri bir daha nəzərdən keçirmək üçün əhəmiyyətli məqamdır. 2003-cü ildən etibarən Azərbaycan iqtisadi və infrastruktur baxımından dəyişib, beynəlxalq enerji layihələrində iştirakını genişləndirib, hərbi potensialını gücləndirib və Qarabağ münaqişəsinin nəticələrini dəyişdirən tarixi hadisələr yaşayıb.

Bununla belə, hər bir inkişaf mərhələsi yeni çağırışlar meydana çıxarır. Azərbaycanın qarşısında dayanan əsas məsələlər iqtisadiyyatın enerji gəlirlərindən asılılığının azaldılması, yüksək məhsuldarlıqlı iş yerlərinin yaradılması, əhalinin sosial rifahının yüksəldilməsi, regionların inkişafının sürətləndirilməsi, insan kapitalına investisiyaların artırılması və davamlı regional sülhün təmin olunmasıdır. Bu hədəflərin reallaşması dövlət siyasətinin ardıcıllığı, resursların səmərəli istifadəsi və cəmiyyətin geniş imkanlarının inkişaf prosesinə cəlb edilməsi ilə bağlıdır.

Nəticə etibarilə, İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm siyasi, iqtisadi və hərbi hadisələrlə səciyyələnir. Bu dövrün ən əlamətdar nəticələrindən biri ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyinin bərpası, digər mühüm istiqamətləri isə iqtisadi imkanların genişlənməsi, beynəlxalq əlaqələrin inkişafı və yeni infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsidir. Ötən illərin təcrübəsi göstərir ki, əldə edilən nəticələrin uzunmüddətli uğura çevrilməsi üçün iqtisadi inkişafla sosial rifah, təhlükəsizliklə hüquqi təminatlar, infrastruktur quruculuğu ilə insan kapitalının inkişafı arasında tarazlıq qorunmalıdır.

Azərbaycanın qarşıdakı inkişaf mərhələsi tarixi nailiyyətlərin qorunması və yeni imkanların reallaşdırılması ilə müəyyən olunacaq. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarında dayanıqlı həyat qurması, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, təhsilin və texnologiyaların inkişafı, beynəlxalq tərəfdaşlığın genişləndirilməsi ölkənin gələcək gündəliyinin əsas istiqamətləri olaraq qalır. Dövlətçiliyin möhkəmlənməsi isə bu hədəflərin vətəndaşların gündəlik həyatında konkret, davamlı və ölçülə bilən nəticələr yaratması ilə daha aydın ifadə olunacaq.

Nəsib Məhəməliyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin