Azərbaycanda ilk kəlağayı hansı rəngdə olub? - Milli irsimizin əsrlərə söykənən tarixi

Azərbaycan qadınının zərifliyini, milli kimliyini və mədəni yaddaşını özündə yaşadan kəlağayı əsrlərdir xalqımızın həyatında xüsusi yer tutur. Təbii ipəkdən hazırlanan, rəngarəng naxışları və özünəməxsus gözəlliyi ilə seçilən bu baş örtüyü yalnız geyim elementi deyil, həm də nəsildən-nəslə ötürülən sənət ənənəsinin rəmzidir.

Kəlağayının tarixi Azərbaycanın qədim ipəkçilik ənənələri ilə sıx bağlıdır. UNESCO üzrə Azərbaycan Respublikasının Milli Komissiyasının məlumatına görə, Azərbaycanda ipək istehsalı və ipək məmulatlarının hazırlanması təxminən 1500 illik tarixə malikdir. Tarixçilər Azərbaycanda ipəkqurdu baramalarından ipək əldə edilməsi ilə bağlı biliklərin ən gec VII əsrdə mövcud olduğunu ehtimal edirlər. Sonrakı dövrlərdə ölkənin bir sıra şəhərləri Böyük İpək Yolu üzərində ipək ticarətinin mühüm mərkəzlərinə çevrilib.

Bərdə, Gəncə, Şamaxı, Şəki, Naxçıvan, Ordubad və Qarabağ ipəkçilik ənənələri ilə tanınan bölgələr sırasında olub. İpək parçaların istehsalı və ticarətinin inkişafı qadın geyimlərinin də zənginləşməsinə, müxtəlif növ baş örtüklərinin hazırlanmasına şərait yaradıb. Kəlağayı bu ənənənin zamanla formalaşaraq özünəməxsus sənət sahəsinə çevrilmiş nümunələrindən biridir. Lakin ipəkçiliyin qədim tarixi ilə kəlağayının konkret yaranma tarixini eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Mövcud məlumatlar ilk kəlağayının hansı ildə, hansı bölgədə və hansı ustanın tərəfindən hazırlandığını dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan vermir.

Kəlağayı haqqında danışarkən ən çox maraq doğuran məsələlərdən biri onun ilk nümunəsinin rəngidir. Bu gün qırmızı, ağ, göy, mavi və digər rənglərdə kəlağayılar tanınsa da, onların hansının ilk dəfə istifadə edildiyini təsdiqləyən dəqiq tarixi məlumat yoxdur.

UNESCO üzrə Azərbaycan Respublikasının Milli Komissiyasının məlumatında ənənəvi kəlağayıların ağ, göy və qırmızı rənglərdə hazırlandığı, kənarlarının mürəkkəb həndəsi və ornamental naxışlarla bəzədildiyi bildirilir. Bu rənglər arasında qırmızı kəlağayı xüsusi yer tutub. Ənənəyə görə, gəlinin üzünü örtmək üçün qırmızı ipək kəlağayıdan istifadə edilib. Toy mərasimlərində bəyin çiyninə isə müxtəlif rənglərdə kəlağayı salınıb. Rənglər təkcə estetik seçim olmayıb, həm də sosial münasibətləri və mərasimləri ifadə edib. Ənənəvi qaydalara əsasən, gənc qadınlar daha parlaq, yaşlı qadınlar isə daha tünd rəngli kəlağayılara üstünlük veriblər.

Bununla belə, qırmızı rəngin toy mərasimlərində geniş istifadəsi ilk kəlağayının da qırmızı olduğunu deməyə əsas vermir. Eyni zamanda, ağ və ya göy rəngin ilk nümunəyə aid olduğunu təsdiqləyən kifayət qədər dəlil də yoxdur. Deməli, Azərbaycanda ilk kəlağayının rəngi ilə bağlı sual hələ də dəqiq tarixi cavabını tapmayıb.

Ənənəvi kəlağayının hazırlanması xüsusi bilik, təcrübə və ustalıq tələb edən çoxmərhələli prosesdir. Əvvəlcə nazik ipək saplardan toxucu dəzgahında parça hazırlanır, daha sonra parça yuyulur, qaynadılır və qurudulurdu. Növbəti mərhələdə ona rəng verilirdi. Ənənəvi boyaqçılıqda sumax, itburnu, zəfəran, sarıkök və soğan qabığı kimi bitkilərdən əldə edilən boyaq maddələrindən istifadə olunurdu.

Kəlağayının ən səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri isə onun naxışlanma üsuludur. Sənətkarlar möhkəm ağac növlərindən, o cümlədən qoz və armud ağacından hazırlanan qəliblər vasitəsilə parçanın üzərinə naxış vururdular. Bu üsul basmanaxış texnikası kimi tanınırdı. Qəliblərin üzərindəki naxışlar ustaların təcrübəsi və yaradıcılığı əsasında hazırlanır, bir çox hallarda ailədən-ailəyə ötürülürdü. Kəlağayıların üzərində həndəsi və nəbati ornamentlərə, eləcə də Azərbaycan dekorativ sənətinin tanınmış motivlərindən olan butaya rast gəlinirdi. Hər bir naxış parçaya gözəllik verməklə yanaşı, ənənəvi dünyagörüşünün və sənətkar zövqünün ifadəsi idi.

Azərbaycanda kəlağayı sənətinin qorunub yaşadılmasında Şəki şəhəri və İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu ərazilərdə ipəkçilik, toxuculuq, boyaqçılıq və naxışvurma ənənələri uzun müddət inkişaf edib. Şəki ipək istehsalı və ticarəti ilə tanınıb. Burada hazırlanan ipək parçalar həm daxili bazarda, həm də xarici ticarətdə mühüm yer tutub. Basqal isə kəlağayı hazırlanmasının ənənəvi üsullarının qorunması ilə seçilib. Sənətkarların nəsildən-nəslə ötürdüyü biliklər sayəsində bu sənətin incəlikləri günümüzədək gəlib çatıb. Kəlağayı sənəti yalnız parçanın hazırlanması ilə məhdudlaşmayıb. Onun rənglənməsi, naxışlarının seçilməsi və müxtəlif mərasimlərdə istifadə olunması da bütöv bir mədəni ənənənin tərkib hissəsi olub. Buna görə də kəlağayıya həm sənətkarlıq nümunəsi, həm də xalqın sosial və mədəni həyatını əks etdirən irs kimi yanaşılır.

Azərbaycan kəlağayısının mədəni əhəmiyyəti beynəlxalq səviyyədə də tanınıb. 2014-cü il noyabrın 26-da "Kəlağayı simvolizmi və ənənəvi sənəti" UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. UNESCO-nun qiymətləndirməsində kəlağayı sənətinin Azərbaycan icmalarının mədəni kimliyinin mühüm hissəsi olduğu vurğulanır. Bu ənənə sənətkarlar arasında bilik və bacarıqların ötürülməsinə, ailə ənənələrinin qorunmasına və cəmiyyətdə mədəni bağlılığın möhkəmlənməsinə töhfə verir. Bu beynəlxalq tanınma kəlağayının yalnız keçmişdən qalan bir əşya olmadığını, həm də yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi vacib olan canlı sənət ənənəsi olduğunu göstərir.

Azərbaycanda ilk kəlağayının hansı rəngdə hazırlandığı barədə dəqiq tarixi məlumatın olmaması onun tarixini araşdırmağın əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, bu sual qədim sənətimizin mənşəyi, inkişaf mərhələləri və ilkin nümunələri ilə bağlı əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu göstərir. Bu gün kəlağayıya marağın qorunması yalnız ənənəvi geyimin yaşadılması demək deyil. Bu, ipəkçilik tarixinin, sənətkar əməyinin, milli ornamentlərin və xalq yaddaşının gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır. İlk kəlağayının rəngini dəqiq bilməsək də, onun əsrlər boyu Azərbaycan qadınının həyatında qazandığı yeri, toy və mərasimlərdə daşıdığı mənanı, sənətkarlarımızın yaratdığı naxışların zənginliyini bilirik. Kəlağayı bu gün də milli mədəniyyətimizin seçilən simvollarından biri olaraq keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü rolunu oynayır.

Röyalə Xəyal

Telegramda izləyin