Uşaqlığı əlindən alınan qızlar: İran, Əfqanıstan və ərəb ölkələrində erkən nikahın acı reallığı

Erkən nikah yalnız iki insanın ailə qurması məsələsi deyil, uşağın taleyini, sağlamlığını, təhsilini və gələcəyini müəyyən edən ciddi sosial və humanitar problemdir. Dünyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə yoxsulluğun, gender bərabərsizliyinin, silahlı münaqişələrin və patriarxal ənənələrin güclü olduğu cəmiyyətlərdə azyaşlı qızların nikaha məcbur edilməsi onların uşaqlıq illərini əllərindən alır, həyatlarını başqalarının verdiyi qərarlardan asılı vəziyyətə salır. İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah problemi fərqli hüquqi və sosial şəraitlərdə özünü göstərsə də, bu halların ortaq nəticəsi eynidir: qız uşaqlarının hüquqları, azadlığı və gələcək imkanları ciddi təhlükə altına düşür.

Uşaq dünyaya gələndə onun qarşısında təhsil almaq, öz maraqlarını kəşf etmək, peşə sahibi olmaq, təhlükəsiz mühitdə böyümək və gələcəyi barədə qərar vermək imkanları olmalıdır. Lakin erkən nikahın mövcud olduğu ailələrdə qız uşaqları bəzən hələ məktəb yaşında ikən həyat yoldaşı, gəlin və ana məsuliyyətini daşımağa məcbur edilirlər. Onların psixoloji hazırlığı, arzuları, sağlamlığı və razılığı çox vaxt ailənin maddi vəziyyətindən, cəmiyyətin təzyiqindən və köhnəlmiş düşüncələrdən sonra gəlir. Beləliklə, uşağın həyatına aid ən mühüm qərarlardan biri onun öz iradəsindən kənarda verilir.

Erkən nikahı yalnız dini inanclarla və ya ayrı-ayrı xalqların adət-ənənələri ilə izah etmək düzgün deyil. Bu problem iqtisadi bərabərsizlik, gender ayrı-seçkiliyi, hüquqi boşluqlar, zəif sosial müdafiə, münaqişələr və təhsilə çıxış imkanlarının məhdudluğu kimi amillərlə bağlıdır. Hər hansı cəmiyyətin bütün üzvlərini eyni düşüncəyə malik hesab etmək də yanlışdır. İran, Əfqanıstan və ərəb ölkələrində erkən nikaha qarşı çıxan, qızların təhsilini və hüquqlarını müdafiə edən çoxsaylı insanlar, müəllimlər, hüquq müdafiəçiləri və ailələr var. Əsas məsələ bütöv xalqları ittiham etmək deyil, azyaşlıların hüquqlarını pozan praktikaları araşdırmaq və onların qarşısını almaqdır.

İranda erkən nikah məsələsi uzun müddətdir ictimai müzakirələrin, hüquq müdafiəçilərinin və uşaq hüquqları üzrə çalışan mütəxəssislərin diqqətindədir. Ölkənin mülki qanunvericiliyində qızlar üçün nikah yaşı ilə bağlı müddəalar erkən nikah riskini gündəmdə saxlayır. İran Mülki Məcəlləsinin 1041-ci maddəsi nikah üçün qızlarda 13, oğlanlarda 15 yaş həddini nəzərdə tutur, bundan aşağı yaşlarda isə müəyyən qanuni prosedurlar və qəyyumun icazəsi ilə nikaha imkan verən mexanizm mövcuddur. Bu hüquqi çərçivə beynəlxalq uşaq hüquqları standartları baxımından ciddi narahatlıq doğurur.

Qız uşağının 13 yaşında ailə qurmasının qanunla müəyyən şərtlər daxilində mümkün olması onun həmin yaşda evliliyin fiziki, emosional və sosial məsuliyyətlərini dərk etməyə hazır olduğu anlamına gəlmir. Yeniyetməlik dövrü insanın şəxsiyyətinin formalaşdığı, təhsil və gələcək peşə seçimi üçün təməl yaratdığı mərhələdir. Bu yaşda nikah isə qızın həyatını kəskin şəkildə dəyişdirə, onun məktəbdən uzaqlaşmasına, ailə daxilində asılı vəziyyətə düşməsinə və erkən hamiləlik riskinə məruz qalmasına səbəb ola bilər.
İran cəmiyyətində erkən nikahın səbəbləri müxtəlifdir. Bəzi ailələr bunu ənənəvi ailə modeli ilə əlaqələndirir, digərləri yoxsulluq, iqtisadi çətinliklər və sosial təzyiq səbəbindən qızlarının erkən evlənməsinə razılıq verirlər. Bəzi hallarda isə qızın öz istəyi və gələcək planları ailənin qərarları qarşısında ikinci plana keçir. Maddi çətinliklərin ailələri belə addımlara sövq etməsi problemin sosial tərəfini göstərir, lakin yoxsulluq uşağın hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına bəraət qazandıra bilməz.

Erkən nikahın ağır nəticələri xüsusilə erkən hamiləlik zamanı üzə çıxır. Yeniyetmə orqanizmi hamiləlik və doğuşla bağlı risklərə daha həssas ola bilər. Tibbi xidmətə çıxışın zəif olduğu şəraitdə bu risklər daha da artır. Bununla yanaşı, azyaşlı qızın özündən xeyli böyük həyat yoldaşı ilə münasibətində güc bərabərsizliyi yarana, onun ailədaxili qərarlarda iştirakını və zorakılıqdan müdafiə imkanlarını zəiflədə bilər.
Ən ağır məqamlardan biri isə qız uşağının öz həyatını seçmək imkanının məhdudlaşmasıdır. O, hələ təhsilini başa vurmamış, dünyanı tanımamış, müstəqil qərarvermə bacarıqlarını tam inkişaf etdirməmiş ailə məsuliyyətləri ilə üz-üzə qalır. Belə şəraitdə onun gələcəkdə təhsilini davam etdirməsi, əmək bazarına daxil olması və iqtisadi müstəqillik qazanması çətinləşə bilər. Bu, təkcə bir uşağın deyil, bütöv cəmiyyətin inkişafına zərbədir.

Əfqanıstanda erkən və məcburi nikah problemi uzun illərdir ölkənin sosial-iqtisadi böhranı, silahlı münaqişələr, yoxsulluq və qadınların təhsil imkanlarının məhdudlaşdırılması ilə əlaqəli şəkildə mövcuddur. Xüsusilə qızların orta və yuxarı təhsilə çıxışının məhdudlaşdırılması onların gələcək imkanlarını daraldır, ailədən və cəmiyyətdən asılılığını artırır. Təhsilini davam etdirmək imkanı olmayan qızın qarşısında erkən nikah bəzən yeganə qəbul edilən həyat yolu kimi təqdim edilir.

Ailənin maddi çətinlikləri dərinləşəndə azyaşlı qızların nikaha verilməsi təhlükəsi də arta bilər. Bəzi ailələr nikahı iqtisadi yükün azaldılması, borcların həlli və ya ailənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi vasitəsi kimi görürlər. Humanitar böhran şəraitində ailələr çıxış yolu axtararkən uşaqların hüquqlarına zidd qərarlar verə bilərlər. Lakin belə hallarda da qız uşağı iqtisadi problemin həlli vasitəsinə çevrilməməlidir.
Məcburi nikahın arxasında bəzən qızın fikrinin ümumiyyətlə soruşulmaması dayanır. Onun kimlə və nə vaxt ailə quracağına valideynlər, qohumlar və ya yerli sosial münasibətlər təsir göstərə bilər. Qızın etiraz etmək imkanı yoxdursa, nikah hüquqi sənəddə ailə qurmaq kimi görünsə də, onun həyatında məcburiyyətin başlanğıcına çevrilə bilər.

Əfqanıstanda qızların təhsilinə qoyulan məhdudiyyətlər problemi daha da ağırlaşdırır. Təhsil yalnız bilik əldə etmək vasitəsi deyil; o, uşağa öz hüquqlarını tanımaq, peşə qazanmaq, iqtisadi müstəqillik əldə etmək və təhlükəli vəziyyətlərdən çıxış yolu tapmaq imkanı verir. Qızın məktəbdən uzaqlaşdırılması onun gələcək seçimlərini daraldır. Erkən nikah isə bu məhdudiyyətləri daha da möhkəmləndirə bilər.
Belə bir mühitdə böyüyən qızların həyatında tənhalıq, qorxu, depressiv əlamətlər, ailədaxili zorakılıq və gələcəklə bağlı ümidsizlik riski arta bilər. Bununla belə, hər erkən nikahın nəticəsinin eyni olduğunu söyləmək olmaz. Fərdi təcrübələr müxtəlifdir, lakin uşağın azad iradəsinin, təhlükəsizliyinin və inkişafının təmin olunmaması özü-özlüyündə ciddi hüquq problemidir.

Əfqanıstanda erkən nikahla mübarizə aparmaq üçün qızların təhsilə qayıtmasına şərait yaradılması, yoxsul ailələrə sosial dəstəyin gücləndirilməsi, məcburi nikahların qarşısının alınması və uşaqların müdafiə mexanizmlərinin işlək olması vacibdir. Təkcə qanun qəbul etmək kifayət etmir; uşağın kömək istəyə biləcəyi təhlükəsiz qurumlar, sığınacaqlar, sosial işçilər və hüquqi müdafiə imkanları da mövcud olmalıdır.

Ərəb ölkələrində erkən nikah məsələsinə vahid yanaşmaq doğru deyil. Bu ölkələr arasında qanunvericilik, iqtisadi inkişaf, təhsil səviyyəsi, ailə münasibətləri və uşaq müdafiəsi sistemləri baxımından ciddi fərqlər var. Bəzi dövlətlər nikah yaşının yüksəldilməsi və uşaqların hüquqlarının qorunması istiqamətində hüquqi islahatlar aparıblar. Digər ölkələrdə, xüsusilə yoxsulluqdan, müharibədən və humanitar böhrandan əziyyət çəkən ərazilərdə erkən və məcburi nikah riski hələ də qalır.

Yəmən, Suriya və Sudanın münaqişələrdən təsirlənən icmalarında ailələrin yaşayış imkanlarının itirilməsi, məcburi köçkünlük və təhlükəsizlik problemləri qız uşaqlarının erkən nikaha verilməsi riskini artıra bilər. Bəzi ailələr qızlarını təhlükədən qoruduqlarını düşünərək erkən nikaha razılıq verirlər. Digərləri isə iqtisadi yükü azaltmaq və ya ailənin maddi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq ümidi ilə bu addımı atırlar. Lakin belə qərarlar qızın təhsilini, sağlamlığını və gələcək seçimlərini məhdudlaşdıra bilər.

Yoxsulluq və münaqişə şəraitində erkən nikah bəzən uşağın qorunması kimi təqdim olunsa da, nikah özü təhlükəsizliyin zəmanəti deyil. Əksinə, qız uşağı zorakılıq, istismar, erkən hamiləlik, sosial təcrid və iqtisadi asılılıq riskləri ilə üzləşə bilər. Müharibə və humanitar böhran zamanı uşaqları qorumağın yolu onların nikaha verilməsi deyil, təhlükəsiz yaşayış, qida, səhiyyə, təhsil və sosial müdafiə ilə təmin olunmasıdır.
Bəzi cəmiyyətlərdə qızın ailə qurmasının onun əsas həyat məqsədi olduğu düşüncəsi hələ də güclüdür. Bu yanaşma qızın fərdi hüquqlarını və arzularını ailənin nüfuzu, ənənələr və ictimai gözləntilər qarşısında arxa plana keçirə bilər. Halbuki qız uşağının dəyəri onun nə vaxt ərə getməsi və ya nə vaxt ana olması ilə ölçülməməlidir. Onun uşaqlıq dövrünü yaşamaq, öyrənmək, inkişaf etmək və öz gələcəyi barədə düşünmək hüququ var.

Erkən nikahın səbəblərini yalnız dinlə izah etmək də ciddi analitik səhv olardı. Ərəb ölkələrinin öz daxilində belə münasibətlər və hüquqi yanaşmalar müxtəlifdir. Dini şərhlər, yerli adətlər, iqtisadi şərtlər və dövlət siyasəti bir-birindən fərqlənə bilər. Buna görə də əsas diqqət uşaqların təhlükəsizliyinə, azad razılıq prinsipinə, qanunvericiliyə və real sosial şəraitə yönəldilməlidir.

Erkən nikahın ən ağır tərəfi onun nəticələrinin çox vaxt qapalı ailə mühitində yaşanmasıdır. Cəmiyyət toy mərasimini görür, lakin həmin mərasimin arxasında dayanan qorxunu, məcburiyyəti, yarımçıq qalmış təhsili və gələcəyi barədə qərar vermək imkanından məhrum olmuş uşağı görməyə bilər. Bir qızın erkən nikaha daxil olması zahirən ailə hadisəsi kimi təqdim edilsə də, onun nəticələri illərlə davam edə bilər.
Azyaşlı qızın üzərinə ailə məsuliyyətinin qoyulması onun psixoloji inkişafına təsir göstərə bilər. O, hələ öz emosiyalarını və münasibətlərini anlamağa çalışdığı yaşda həyat yoldaşının və ya ana olmağın məsuliyyətləri ilə üzləşir. Dəstəkdən məhrum olduğu halda özünü təcrid olunmuş hiss edə, narahatlıq və ümidsizlik yaşaya bilər. Məcburiyyət, zorakılıq və təzyiqin olduğu münasibətlərdə bu təhlükələr daha da artır.
Erkən hamiləlik ayrıca tibbi və sosial risklər yaradır. Yeniyetməlik dövründə hamiləlik ana və körpə üçün müəyyən ağırlaşmaların ehtimalını artıra bilər. Buna görə də yaşa uyğun tibbi xidmət, reproduktiv sağlamlıq haqqında düzgün məlumat və məxfiliyi qoruyan dəstək sistemləri mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qızların sağlamlığına dair qərarlar onların yaşına, vəziyyətinə və hüquqlarına uyğun şəkildə, peşəkar tibbi yardım əsasında verilməlidir.

Təhsilin yarımçıq qalması isə gələcəkdə iqtisadi müstəqilliyin itirilməsinə səbəb ola bilər. Məktəbi tərk edən qızın peşə qazanmaq, gəlir əldə etmək və özünü təmin etmək imkanları azalır. Əgər nikah uğursuz olarsa və ya ailədaxili zorakılıq baş verərsə, onun təhlükəli münasibətdən ayrılması daha çətin ola bilər. İqtisadi asılılıq belə hallarda uşağın və ya gənc qadının seçim imkanlarını məhdudlaşdıran əsas amillərdən birinə çevrilir.
Bu səbəbdən erkən nikahı yalnız toy yaşına dair mübahisə kimi qiymətləndirmək olmaz. Məsələ uşağın bədəninə, təhsilinə, psixologiyasına, iqtisadi gələcəyinə və insan kimi müstəqilliyinə aiddir. Uşaqlıq dövrünün itirilməsi yalnız bir neçə ilin itirilməsi demək deyil; bəzən bu, insanın bütün həyat yolunu dəyişdirən hadisəyə çevrilir.

Kəmalə Ağazadə
"Azərbaycan Uşaqları" Birliyinin sədri

Telegramda izləyin