Alimlərdən mühüm kəşf: Sirli yeraltı "külək" ABŞ-dakı supervulkanı qidalandırır

Alimlərdən mühüm kəşf: Sirli yeraltı "külək" ABŞ-dakı supervulkanı qidalandırırAlimlər ABŞ-da yerləşən Yellouston supervulkanını qidalandıran mexanizmlə bağlı mühüm kəşf etdiklərini bildiriblər. Araşdırmaya görə, vulkanın fəaliyyəti Yer mantiyasında formalaşan və "yeraltı külək" adlandırılan genişmiqyaslı axınla əlaqəli ola bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Indian Defence Review" nəşrinin yazdığına görə, supervulkanlar püskürmə zamanı 1000 kubkilometrdən çox maqma, qaya və kül xaric edərək qitələrin görünüşünü dəyişdirə və qlobal iqlimə ciddi təsir göstərə bilirlər. Bu sistemlərin milyonlarla il ərzində necə aktiv qaldığı isə geologiyanın əsas cavabsız suallarından biri hesab olunurdu.

Çin Elmlər Akademiyasının Geologiya və Geofizika İnstitutunun (IGGCAS) tədqiqatçıları hesab edirlər ki, ən azı Yellouston supervulkanı üçün bu suala cavab tapıblar. Araşdırmanın nəticələri "Science" jurnalında dərc olunub. Tədqiqat Şimali Amerikanın qərb hissəsinin üçölçülü modeli əsasında aparılıb və litosferlə onun altında yerləşən mantiyanın qarşılıqlı hərəkəti simulyasiya edilib.

Uzun illər geologiyada üstünlük təşkil edən nəzəriyyəyə görə, supervulkanlar böyük və uzunömürlü maye maqma kameralarının üzərində yerləşir. Hesab edilirdi ki, bu kameralarda təzyiq tədricən artır və ətraf süxurlar buna tab gətirmədikdə güclü püskürmə baş verir.

Lakin yeni tədqiqat göstərir ki, Yerin dərinliklərində vahid nəhəng maqma kamerası deyil, litosfer boyunca yayılmış qismən ərimiş süxurlardan ibarət geniş "maqmatik sıyıq" sistemi mövcuddur. Bu material maye maqmadan daha özlü və az hərəkətli olsa da, alimlər onun necə belə güclü püskürmələrə səbəb olduğunu araşdırıblar.

Alimlərin fikrincə, Yelloustonu qidalandıran maqma Yer nüvəsinə yaxın dərin mantiya sütunundan deyil, litosferin altında yerləşən isti və yavaş hərəkət edən yuxarı astenosfer qatından gəlir. Bu nəticə uzun illər qəbul edilmiş dərin mantiya sütunu nəzəriyyəsinə alternativ yanaşma təqdim edir.

Tədqiqatçılar bu prosesi "mantiyanın küləyi" adlandırırlar. Onların modelinə görə, isti süxur axını qərbdən şərqə doğru hərəkət edərək astenosfer materialını Yellouston bölgəsinə daşıyır. Bu axının yaranması Şimali Amerikanın altında yerləşən qədim "Farallon" tektonik plitəsinin uzunmüddətli subduksiyası ilə əlaqələndirilir.

Model göstərir ki, isti material şərqdə yerləşən qalın litosfer təbəqəsi ilə qarşılaşdıqda aşağıya doğru istiqamətlənir. Bu proses nəticəsində təzyiq azalır və geologiyada "dekompressiya əriməsi" adlandırılan hadisə baş verir. Bu zaman süxurlar temperatur artdığı üçün deyil, təzyiq azaldığı üçün əriməyə başlayır.

Araşdırmaya görə, "mantiyanın küləyi" yalnız maqmanın yaranmasına deyil, həm də onun Yer səthinə doğru hərəkət etdiyi yeraltı kanalların formalaşmasına kömək edir. Modeldə təsvir edilən cənub-qərbə maili kanal əvvəllər bölgədə aparılmış müstəqil geofiziki tədqiqatların nəticələri ilə də üst-üstə düşür.

Alimlər bildirirlər ki, Yellouston kalderasında son 2,1 milyon il ərzində iki supervulkan püskürməsi baş verib. Əvvəlki tədqiqatlar da burada məhz modelin proqnozlaşdırdığı kimi cənub-qərbə istiqamətlənmiş dərin maqma sisteminin mövcudluğunu göstərib. Tədqiqat müəllifləri hesab edirlər ki, hazırladıqları model indiyədək supervulkanların altındakı iri maqmatik sistemlərin formalaşmasını ən əhatəli şəkildə izah edir və mantiyada baş verən proseslərlə Yer qabığında maqmanın toplanması və püskürməsi arasındakı əlaqəni ortaya qoyur.

Bununla belə, alimlər eyni mexanizmin dünyanın digər supervulkanlarında da işləyib-işləmədiyini müəyyən etmək üçün əlavə araşdırmaların aparılmasının zəruri olduğunu bildirirlər.


Sonxeber.az
Telegramda izləyin
Dünyada   Baxılıb: 1102   Tarix: 02 iyul 2026  

Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666

Facebookda Paylaş


Oxşar xəbərlər

.

Polşa Baş naziri: Hava məkanının pozulmasından sonra hazırda heç bir təhlükə yoxdur

Polşanın Baş naziri Donald Tusk ölkənin hava məkanında hazırda heç bir təhlükənin olmadığını bildirib. APA xəbər verir ki, Tusk bu barədə "X" sosial şəbəkəsində paylaşım edib. O qeyd edib ki, müdafiə və daxili işlər nazirləri Bilqoray bölgəsində təhlükəsizlik vəziyyəti ilə bağlı ona məruz

20 noyabr
.

Orta Dəhlizin tam gücü ilə işləməsi üçün 18,5 milyard avro investisiya tələb olunacaq

Avropa İttifaqı (Aİ) Mərkəzi Asiya istiqamətində alternativ logistika marşrutlarına və emal güclərinə olan tələbatı fəal şəkildə artırır, lakin Orta Dəhlizin tam işə salınması üçün 18,5 milyard avro məbləğində kapital qoyuluşu tələb olunacaq. Bu barədə "Report" "UkrAgroConsult" analiti

21 noyabr
.

İtaliya hibrid təhdidlərə qarşı mübarizəyə 7 milyard avrodan çox vəsait ayıracaq

İtaliya yaxın illərdə hibrid təhdidlərə qarşı mübarizəyə 6 milyard avrodan çox vəsait yatırmağı planlaşdırır. xəbər verir ki, bu barədə ölkənin müdafiə naziri Gvido Krozetto Deputatlar Palatasında çıxışı zamanı bildirib. Onun sözlərinə görə, 2026-2028-ci illər üçün bu məqsədlə təxminən 2 milyard avr

19 noyabr
.

UKMTO: Oman sahillərində daha bir tanker vurulub

Hörmüz boğazında sutka ərzində ikinci tanker atəşə tutulub. "Report" xəbər verir ki, bu barədə Böyük Britaniya Hərbi Dəniz Qüvvələri yanında Dəniz Ticarət Daşımalarının Əlaqələndirilməsi Mərkəzi (UKMTO) məlumat yayıb. "UKMTO Omanın Əl-Həsəb şəhərindən 17 dəniz mili şərqdə baş vermiş insiden

21 noyabr
.

Si Cinpin ABŞ və Rusiyanı qlobal çağırışlara qarşı birgə mübarizəyə çağırıb

Çin, Rusiya və ABŞ tarixdən dərs çıxarmalı və qlobal çağırışlara qarşı birgə mübarizə aparmalıdırlar. xəbər verir ki, bunu Çin Sədri Si Cinpin APEC sammitində ABŞ və Rusiya liderləri Donald Tramp və Vladimir Putinlə üçtərəfli görüşündə bildirib. O vurğulayıb ki, böyük dövlətlər dünyada sülhün və sabitliyi

19 noyabr
.

ABŞ və Venesuela hərbi əməkdaşlığı bərpa edir: Birgə təlimlər və kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi nəzərdə tutulur

ABŞ və Venesuela uzun müddət davam edən gərginlikdən sonra hərbi əlaqələri bərpa etmək barədə razılığa gəlib. Yeni razılaşma çərçivəsində iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında birgə təlimlərin keçirilməsi, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərd

19 noyabr
.

İndoneziyada Semeru vulkanı iki dəfə püskürüb

İndoneziyanın Şərqi Yava əyalətində Semeru vulkanı iki dəfə püskürüb. xəbər verir ki, bu barədə İndoneziyanın Vulkanologiya və Geoloji Fəlakətlərin Təsirlərinin Azaldılması Mərkəzinin bəyanatında bildirilib. Kül vulkanın zirvəsindən 700 m, dəniz səviyyəsindən isə 4 376 m hündürlüyə çatıb. Qurum ətra

19 noyabr
.

Tramp Rubio və Vensin yanında aparat rəhbərinə prezident olmağı təklif etdi

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ağ Evin aparat rəhbəri Stiven Milleri dünyanın ən güclü adamı adlandıraraq, zarafatla ondan prezidentliyə namizəd olmaq istəyib-istəmədiyini soruşub. Rusiya mətbuatına istinadən xəbər verir ki, ölkə başçısı bu bəyanatla Ağ Evdəki brifinq zamanı çıxış edib. "Hazırda b

21 noyabr
.

Almaniyadan deportasiya edilən Ermənistan vətəndaşlarını gətirən yeddinci reys İrəvana çatıb

Almaniyadan deportasiya edilmiş Ermənistan vətəndaşlarını gətirən yeni reys İrəvana çatıb. xəbər verir ki, bu barədə Ermənistan mediası məlumat yayıb. Bu, cari ilin əvvəlindən Almaniyadan həyata keçirilən yeddinci belə reysdir. Deportasiya edilmiş Ermənistan vətəndaşlarının sayı barədə məlumat yoxdur

20 noyabr