Bişkek sammiti: Azərbaycanın Avrasiya diplomatiyasında yeni imkanlar və Prezident İlham Əliyevin mühüm missiyası

Avqustun 31-dən sentyabrın 1-dək Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə keçiriləcək Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammiti regionun və bütövlükdə Avrasiyanın siyasi gündəmində mühüm hadisələrdən biri kimi diqqət çəkir. Sammitdə 17 ölkənin dövlət və hökumət başçılarının, həmçinin BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş və bir sıra beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin iştirakı gözlənilir.

Bu mötəbər tədbirdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının Bişkekə səfəri Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasət kursunun, xüsusilə Mərkəzi Asiya, Çin və digər aparıcı Avrasiya dövlətləri ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm siyasi mesaj kimi qiymətləndirilə bilər.

ŞƏT-in dəyişən geosiyasi çəkisi

2001-ci ildə yaradılan ŞƏT bu gün yalnız təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirə edildiyi regional platforma olmaqdan çıxaraq siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, rəqəmsal inkişaf, ekologiya və humanitar əməkdaşlığı əhatə edən geniş bir quruma çevrilib. Təşkilatın tərkibində Çin, Rusiya, Hindistan, İran, Pakistan və Mərkəzi Asiyanın aparıcı dövlətlərinin yer alması onun Avrasiya geosiyasi sistemindəki əhəmiyyətini artırır.

Bişkek sammitinin ŞƏT-in 25 illiyinə təsadüf etməsi də tədbirin siyasi çəkisini artırır. Gözləntilərə görə, sammitin yekununda Bişkek Bəyannaməsinin qəbul edilməsi, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, nəqliyyat, ekologiya, süni intellekt, mədəni-humanitar əməkdaşlıq və digər sahələr üzrə sənədlərin imzalanması nəzərdə tutulur. Belə bir platformada Azərbaycan Prezidentinin iştirakı ölkəmizin regional və qlobal proseslərdə fəal diplomatik mövqeyinin növbəti nümayişidir.

Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətlərində yeni mərhələ

Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətləri artıq uzun müddətdir inkişaf edir. Bakı 2015-ci ildə təşkilatda dialoq tərəfdaşı statusu əldə edib, 2016-cı ildə isə bununla bağlı memorandum imzalanıb. Son illərdə Azərbaycan-ŞƏT münasibətlərinin intensivliyi daha da artıb. Azərbaycan 2024-cü ildə müşahidəçi statusu üçün müraciət edib, 2025-ci ildə isə təşkilatda tərəfdaşlıq formatının yenilənməsi istiqamətində qərarlar qəbul olunub. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ildə Astanada, 2025-ci ildə isə Tyançzində keçirilən "ŞƏT Plus" formatında tədbirlərdə iştirakı Azərbaycanın bu platformaya marağının təsadüfi olmadığını göstərir. Bu iştirak həm siyasi dialoqun, həm də iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Burada əsas məsələ Azərbaycanın ŞƏT daxilində hansı formal statusa malik olmasından daha çox, təşkilatın yaratdığı imkanlardan ölkəmizin necə istifadə etməsidir. Azərbaycan Avrasiyanın mühüm nəqliyyat qovşaqlarından biri kimi ŞƏT məkanının Qafqaz və Avropa istiqamətinə çıxışında xüsusi rol oynaya bilər.

Orta Dəhliz Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biridir

Bişkek görüşünün Azərbaycan üçün ən mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat-logistika əməkdaşlığıdır.
Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Avropa arasında yükdaşımaların artması fonunda Orta Dəhlizin əhəmiyyəti getdikcə yüksəlir. Bu marşrutun əsas həlqələrindən biri Azərbaycandır. Bakı limanı, dəmir yolları, Xəzər üzərindən daşımalar və Gürcüstan-Türkiyə istiqamətində formalaşan bağlantılar Azərbaycanın tranzit imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Mövcud məlumatlara əsasən, 2022-ci ildən etibarən Orta Dəhliz üzrə Azərbaycandan keçən yükdaşımaların həcmi təxminən 90 faiz artıb. Azərbaycanın Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının illik yükaşırma qabiliyyətinin 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırılması da bu strategiyanın tərkib hissəsidir. Bu baxımdan Bişkek sammiti Azərbaycanın nəqliyyat potensialını təqdim etmək və Çin, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə yeni layihələr üzrə dialoqu dərinləşdirmək üçün əlverişli platformadır.

Çin amili və yeni iqtisadi imkanlar

Azərbaycanın ŞƏT məkanında fəallığının digər mühüm istiqaməti Çinlə münasibətlərdir.
Çin Azərbaycanın xarici ticarət və investisiya siyasətində getdikcə daha mühüm yer tutur. 2025-ci ildə Azərbaycanla Çin arasında ticarət dövriyyəsinin 4,874 milyard dollara çatdığı və illik müqayisədə 30,2 faiz artdığı bildirilir.

Azərbaycanın "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsünü ilk dəstəkləyən ölkələrdən biri olması da Bakının Çinlə əməkdaşlığa strateji yanaşmasını göstərir. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Çin lideri Si Cinpinlə eyni beynəlxalq platformada iştirakı Azərbaycan-Çin münasibətlərinin siyasi və iqtisadi gündəliyi baxımından diqqətçəkən məqamdır. Söhbət yalnız ikitərəfli əlaqələrdən deyil, həm də Çindən Mərkəzi Asiya, Xəzər, Cənubi Qafqaz və Avropaya uzanan geniş nəqliyyat və iqtisadi şəbəkədən gedir.

Türkiyə-Azərbaycan tandemi də diqqət mərkəzində olacaq

Bişkek sammitinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirakıdır. Türkiyə ŞƏT-də dialoq tərəfdaşı kimi çıxış edir və Ankara təşkilat daxilində əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlıdır. Ərdoğanın sammitdə çıxış etməsi və iştirakçı dövlətlərin liderləri ilə ikitərəfli görüşlər keçirməsi gözlənilir.

Azərbaycan və Türkiyənin eyni zamanda bu böyük beynəlxalq platformada təmsil olunması Bakı-Ankara strateji tərəfdaşlığının regional və qlobal müstəvidə nümayiş etdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin siyasi, iqtisadi, hərbi, enerji və nəqliyyat sahələrində yüksək səviyyəsi nəzərə alınaraq, Bişkek görüşlərinin regiondakı kommunikasiya layihələri və Türk dünyası ilə Mərkəzi Asiya arasındakı əlaqələr baxımından da əhəmiyyətli nəticələr doğura biləcəyi istisna edilmir.

Ermənistanın iştirakı ayrıca siyasi çalar yaradır

Sammitin diqqət çəkən məqamlarından biri Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın da Bişkekdə olmasıdır. Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin eyni beynəlxalq tədbirdə iştirak etməsi regionda gedən proseslər baxımından xüsusi maraq doğurur.

Lakin burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, ŞƏT platforması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə həsr olunmuş ayrıca danışıqlar formatı deyil. Buna görə də sammit çərçivəsində mümkün təmasları daha geniş regional diplomatiya kontekstində qiymətləndirmək lazımdır.Bununla belə, eyni beynəlxalq məkanda Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyə, Rusiya, İran və Çin kimi ölkələrin yüksək səviyyədə təmsil olunması Avrasiyanın mürəkkəb geosiyasi mənzərəsini bir nöqtədə cəmləşdirir.

Putin, Si Cinpin, Ərdoğan və digər liderlərlə təmas imkanları

Bişkek sammitinin digər mühüm tərəfi dövlət başçıları arasında ikitərəfli görüşlər üçün geniş imkan yaratmasıdır. ŞƏT tədbirlərində çoxtərəfli müzakirələrlə yanaşı, liderlərin ayrıca görüşləri də böyük siyasi əhəmiyyət daşıyır.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Çin lideri Si Cinpin, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin rəhbərləri və digər yüksək səviyyəli iştirakçılarla təmaslar Azərbaycanın müxtəlif istiqamətlər üzrə xarici siyasət prioritetlərinin müzakirəsinə imkan yarada bilər.Bu, xüsusilə Azərbaycanın həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının kəsişməsində yerləşməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

ŞƏT və Azərbaycanın balanslaşdırılmış xarici siyasəti

Azərbaycanın ŞƏT-də iştirakı ölkənin xarici siyasətində hər hansı bir istiqamətin digərini əvəz etməsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Əksinə, bu iştirak Bakının müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq qurmaq siyasətinin davamıdır.

Azərbaycan həm Avropa ilə, həm ABŞ-la, həm Türkiyə ilə, həm Rusiya və Çinlə, həm də Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərini inkişaf etdirir. Bu yanaşmanın əsasını milli maraqlar, suverenlik, qarşılıqlı hörmət və iqtisadi əməkdaşlıq təşkil edir.Məhz bu baxımdan ŞƏT platforması Azərbaycan üçün yeni diplomatik imkanlardan biridir.

Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişlənməsi

Bişkek sammiti Azərbaycan-Mərkəzi Asiya münasibətlərinin inkişafı baxımından da əhəmiyyətlidir.
Son illərdə Bakı ilə Mərkəzi Asiya paytaxtları arasında siyasi dialoq əhəmiyyətli dərəcədə intensivləşib. Xəzər üzərindən nəqliyyat bağlantılarının genişləndirilməsi, enerji layihələri, investisiyalar, rəqəmsal əməkdaşlıq və ticarət əlaqələri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində xüsusi yer tutur.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi Mərkəzi Asiya dövlətlərinin Avropa bazarlarına çıxışında ölkəmizi mühüm tərəfdaşa çevirir. Eyni zamanda Azərbaycan üçün Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrin inkişafı Xəzərin şərq sahilindəki dövlətlərlə daha sıx iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq deməkdir.Bu mənada Bişkek sammiti sadəcə siyasi tədbir deyil, həm də Azərbaycanın Avrasiya iqtisadi məkanındakı mövqeyinin möhkəmləndirilməsi üçün mühüm platformadır.

"SCO Plus" formatının əhəmiyyəti

Sammit çərçivəsində "ŞƏT Plus" formatında görüşlərin keçirilməsi də xüsusi diqqət çəkir. Bu format təşkilatın üzv dövlətlərindən daha geniş çevrəni bir araya gətirərək beynəlxalq və regional məsələlərin müzakirəsinə imkan verir. Gündəlikdə BMT-nin və beynəlxalq hüququn rolunun gücləndirilməsi, davamlı inkişaf və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq kimi məsələlərin yer alacağı bildirilir.
Azərbaycan üçün bu format xüsusilə əlverişlidir. Çünki Bakı ŞƏT-in tam üzvü olmasa da, təşkilatın geniş əməkdaşlıq platformalarında öz mövqeyini təqdim etmək və konkret layihələr üzrə tərəfdaşlıq imkanlarını genişləndirmək imkanı əldə edir.

Bişkek sammitinin əsas mesajı

Bişkekdə keçirilən sammiti yalnız ayrı-ayrı dövlət başçılarının görüşü kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Burada daha geniş geosiyasi proses gedir. Dünya siyasətində yeni iqtisadi və nəqliyyat mərkəzlərinin formalaşdığı, regional əməkdaşlıq formatlarının genişləndiyi bir dövrdə ŞƏT-in rolu artır.

Azərbaycan isə bu prosesin kənarında deyil. Əksinə, ölkəmizin coğrafi mövqeyi, enerji imkanları, nəqliyyat infrastrukturu və fəal diplomatik siyasəti onu Avrasiyanın müxtəlif hissələrini birləşdirən mühüm aktora çevirir.
Prezident İlham Əliyevin Bişkek sammitində iştirakı məhz bu baxımdan mühüm siyasi hadisədir. Dövlət başçısının səfəri Azərbaycanın Şərq və Qərb, Şimal və Cənub arasında körpü rolunu daha da möhkəmləndirmək, yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarını reallaşdırmaq və ölkəmizin beynəlxalq mövqelərini gücləndirmək istiqamətində növbəti diplomatik addım kimi dəyərləndirilə bilər.

Nəticə etibarilə, Bişkek sammiti Azərbaycan üçün yalnız diplomatik təmsilçilik məsələsi deyil. Bu, ölkənin Avrasiya nəqliyyat xəritəsində mövqeyini möhkəmləndirmək, Çin və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri dərinləşdirmək, Türkiyə ilə regional əməkdaşlığı daha da gücləndirmək və çoxqütblü beynəlxalq sistemdə milli maraqlara əsaslanan fəal xarici siyasəti davam etdirmək baxımından mühüm fürsətdir.

Sammitin yekununda qəbul olunması gözlənilən Bişkek Bəyannaməsi və digər sənədlər ŞƏT-in növbəti mərhələdə fəaliyyət istiqamətlərini müəyyənləşdirəcək. Azərbaycan üçün isə əsas məsələ bu geniş platformada siyasi iştirakın konkret iqtisadi, nəqliyyat və humanitar layihələrlə tamamlanmasıdır. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Bişkek səfəri Azərbaycanın artan regional rolunun növbəti göstəricisi kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Telegramda izləyin