Bişkek sammiti: Azərbaycanın Avrasiya diplomatiyasında yeni mərhələ

Prezident İlham Əliyevin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammitində iştirakı yeni siyasi və iqtisadi imkanların qapısını açır.

Beynəlxalq münasibətlər sisteminin sürətlə dəyişdiyi, yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallıqların formalaşdığı bir dövrdə Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə keçiriləcək Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammiti xüsusi diqqət çəkir. Avqustun 31-dən sentyabrın 1-dək keçiriləcək sammitdə 17 ölkənin liderinin iştirakı gözlənilir. Tədbirə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə yanaşı, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Çin lideri Si Cinpin, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və digər dövlətlərin rəhbərləri qatılacaqlar. BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreşin, MDB və KTMT nümayəndələrinin iştirakı isə toplantının beynəlxalq əhəmiyyətini daha da artırır.

Belə geniş coğrafiyanı və müxtəlif siyasi-iqtisadi maraqları bir araya gətirən sammitin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti yalnız diplomatik iştirakla məhdudlaşmır. Prezident İlham Əliyevin Bişkekə səfəri Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı çoxşaxəli xarici siyasət xəttinin, xüsusilə Mərkəzi Asiya, Çin, Türkiyə və digər Avrasiya dövlətləri ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsi strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Dəyişən dünya düzənində ŞƏT-in artan əhəmiyyəti

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı yarandığı ilk dövrdən fərqli olaraq, bu gün daha geniş siyasi və iqtisadi gündəmə malikdir. Təşkilat çərçivəsində təhlükəsizlik məsələləri ilə yanaşı, iqtisadi əməkdaşlıq, ticarət, nəqliyyat, logistika, enerji, rəqəmsal texnologiyalar, ekologiya və humanitar əlaqələr də müzakirə olunur.
Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Dünya iqtisadiyyatında yeni mərkəzlərin meydana çıxması, beynəlxalq ticarət marşrutlarının yenidən formalaşması və dövlətlərin alternativ nəqliyyat və enerji yollarına marağının artması ŞƏT kimi platformaların əhəmiyyətini yüksəldir.

Azərbaycanın belə bir platformada fəal iştirak etməsi ölkəmizin Avrasiyanın siyasi və iqtisadi proseslərindəki rolunun genişlənməsinə xidmət edir.Əslində, Azərbaycanın ŞƏT məkanına marağı yeni məsələ deyil. Azərbaycan 2015-ci ildən təşkilatla dialoq tərəfdaşı kimi əməkdaşlıq edir. 2025-ci ildə Çinin Tyantszin şəhərində keçirilən ŞƏT sammitində Prezident İlham Əliyevin "ŞƏT plyus" formatında iştirakı da bu əməkdaşlığın davamlı xarakter daşıdığını göstərmişdi.
Bu baxımdan Bişkek sammiti Azərbaycanın ŞƏT və onun iştirakçı ölkələri ilə münasibətlərində növbəti mühüm mərhələdir.

Prezident İlham Əliyevin Bişkek səfəri: əsas mesaj nədir?

Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq tədbirlərdə iştirakı Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərinin təqdim edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlərin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsidir. Bakı həm Avropa, həm Asiya, həm də region dövlətləri ilə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir.

Bişkek sammiti bu siyasətin praktik baxımdan nümayiş etdirilməsi üçün əlverişli platformadır.
Burada Azərbaycanın bir tərəfdən Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirməsi, digər tərəfdən Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyini möhkəmləndirməsi, Rusiya və İranla qonşuluq münasibətlərini davam etdirməsi və Avropa istiqamətində əməkdaşlığı genişləndirməsi bir-birini tamamlayan proseslərdir.
Bu yanaşmanın mahiyyəti Azərbaycanın hər hansı bir geosiyasi blokun daxilində məhdudlaşmadan, milli maraqlara əsaslanan çoxşaxəli əməkdaşlıq siyasəti həyata keçirməsidir.

Bişkek və Bakı arasında xüsusi siyasi bağ

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Qırğızıstana səfəri təkcə bugünkü sammit kontekstində deyil, son dövrdə Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərində yaranmış yüksək dinamika fonunda da diqqət çəkir.

Prezident İlham Əliyev iyulun 31-də Qırğızıstana dövlət səfəri çərçivəsində Prezident Sadır Japarovla görüşüb, Azərbaycan-Qırğızıstan Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclasında iştirak edib. Həmin səfər çərçivəsində iki ölkə arasında müxtəlif istiqamətlər üzrə əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub.

Eyni zamanda Çolpon-Atada Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin dövlət başçılarının qeyri-rəsmi görüşünün keçirilməsi Azərbaycanın region dövlətləri ilə münasibətlərinin yalnız ikitərəfli formatla məhdudlaşmadığını göstərir.
Beləliklə, Bişkek sammiti Azərbaycan üçün artıq formalaşmış regional diplomatik əlaqələrin daha geniş beynəlxalq platformaya daşınması baxımından da əhəmiyyətlidir.

Orta Dəhliz: Azərbaycanın əsas geoiqtisadi üstünlüyü

Bişkekdə müzakirə ediləcək məsələlər sırasında nəqliyyat və logistika əməkdaşlığının xüsusi yer tutacağı gözlənilir. Bu istiqamət Azərbaycanın strateji maraqları ilə birbaşa səsləşir.
Son illərdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan bu marşrut Xəzər dənizindən keçərək Azərbaycan ərazisinə daxil olur. Bu isə ölkəmizi Şərq-Qərb ticarət xəttinin mühüm həlqələrindən birinə çevirir.

Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturuna yatırdığı sərmayələr ölkənin tranzit imkanlarını genişləndirib. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, avtomobil və dəmir yolu şəbəkəsinin inkişafı, Xəzər üzərindən daşımaların genişləndirilməsi bu strategiyanın əsas istiqamətlərindəndir.Bu səbəbdən Azərbaycan üçün ŞƏT məkanında nəqliyyat əməkdaşlığının inkişafı sadəcə iqtisadi məsələ deyil. Bu, ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini artıran strateji amildir.

Çünki müasir dünyada nəqliyyat dəhlizlərinə nəzarət və onların təhlükəsiz, səmərəli fəaliyyətinin təmin edilməsi dövlətlərin iqtisadi imkanları ilə yanaşı, siyasi çəkisinə də təsir göstərir.

Çin-Azərbaycan əməkdaşlığı yeni imkanlar yaradır

Bişkek sammitində Azərbaycanın maraqları baxımından ən mühüm istiqamətlərdən biri də Çinlə münasibətlərdir.
Çin dünya iqtisadiyyatının aparıcı güclərindən biri olmaqla yanaşı, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında yeni ticarət və logistika bağlantılarının yaradılmasında böyük rol oynayır.

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu baxımdan ölkəmizə xüsusi üstünlük verir.
Prezident İlham Əliyevin 2025-ci ildə Si Cinpinlə görüşündə Azərbaycan-Çin münasibətlərinin hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq müstəvisində inkişaf etdiyi vurğulanmışdı.

Bu münasibətlərin fonunda Bişkek sammitində Azərbaycan və Çin arasında siyasi dialoqun daha da inkişaf etdirilməsi, nəqliyyat və logistika layihələrinin genişləndirilməsi, investisiya və ticarət əlaqələrinin artırılması üçün yeni imkanlar yarana bilər.Azərbaycan üçün əsas məsələ Çinin böyük iqtisadi potensialından ölkənin tranzit, logistika, enerji və digər iqtisadi imkanlarının inkişafı istiqamətində səmərəli istifadə etməkdir.

Türkiyə faktoru: ortaq maraqların regional müstəvidə ifadəsi

Bişkek sammitinin digər mühüm tərəfi Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirakıdır.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri yalnız ikitərəfli əlaqələr çərçivəsində deyil, bütövlükdə Türk dünyasının siyasi və iqtisadi əməkdaşlığı baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrinin inkişafı Türkiyənin həmin regionla münasibətləri ilə də üst-üstə düşən istiqamətlər yaradır. Nəqliyyat, enerji, ticarət, logistika və humanitar əlaqələr bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.Xəzər üzərindən Orta Dəhlizin inkişafı da Azərbaycan-Türkiyə-Mərkəzi Asiya xəttində yeni iqtisadi imkanların yaranmasına şərait yaradır.Bişkekdə Azərbaycan və Türkiyə liderlərinin iştirakı bu baxımdan yalnız iki ölkənin mövqeyinin deyil, daha geniş Türk dünyası əməkdaşlığının da diqqət mərkəzində olacağını göstərir.

Rusiya və İranla münasibətlər də gündəmdə

Sammitdə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın iştirak etməsi Azərbaycanın regional maraqları baxımından ayrıca əhəmiyyət kəsb edir.Azərbaycanın Rusiya ilə uzun illər ərzində formalaşmış siyasi, iqtisadi və humanitar əlaqələri mövcuddur. Eyni zamanda İran Azərbaycan üçün həm qonşu, həm də mühüm regional tərəfdaşdır.

Bu iki ölkə ilə münasibətlər Azərbaycanın Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizindəki mövqeyi baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Beləliklə, Azərbaycanın Bişkekdə iştirakı eyni zamanda Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərinin kəsişdiyi bir diplomatik platformada ölkənin maraqlarını təqdim etmək imkanı yaradır.
Bu isə Azərbaycanın coğrafi mövqeyinin iqtisadi və siyasi üstünlüyə çevrilməsi baxımından mühüm məsələdir.

Ermənistanın iştirakı və regional sülh gündəliyi

Sammitin iştirakçıları arasında Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın olması da tədbirin regional əhəmiyyətini artırır.Azərbaycan və Ermənistanın eyni beynəlxalq tədbirdə yüksək səviyyədə təmsil olunması Cənubi Qafqazda sülh prosesinə diqqəti artıran amillərdən biridir.

ŞƏT sammitinin birbaşa Azərbaycan-Ermənistan danışıqları formatı olmadığını nəzərə almaqla yanaşı, belə beynəlxalq tədbirlər dövlətlər arasında diplomatik təmasların genişlənməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.Cənubi Qafqazda davamlı sülhün və sabitliyin təmin olunması isə yalnız region ölkələri üçün deyil, həm də Çin, Mərkəzi Asiya, Rusiya, Türkiyə, İran və Avropa üçün mühüm iqtisadi nəticələr doğura bilər.Çünki sabit region daha təhlükəsiz nəqliyyat yolları, daha böyük ticarət imkanları və yeni investisiya layihələri deməkdir.

Mərkəzi Asiya Azərbaycan üçün niyə bu qədər vacibdir?

Azərbaycanın son illərdə Mərkəzi Asiyaya yönəlmiş xarici siyasətində ciddi canlanma müşahidə olunur.
Bu, təsadüfi proses deyil.Mərkəzi Asiya dövlətləri zəngin təbii ehtiyatları, böyük bazar potensialı və Çinlə Avropa arasındakı coğrafi mövqeyi ilə dünya iqtisadiyyatında getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Azərbaycan isə Xəzərin qərb sahilində yerləşən ölkə kimi həmin dövlətlərin Avropaya çıxışında mühüm rol oynaya bilər.
Məhz buna görə Azərbaycan-Mərkəzi Asiya əməkdaşlığı qarşılıqlı maraqlara əsaslanır.Son aylarda Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstan və Özbəkistana səfərləri də bu siyasətin ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir. Özbəkistanla münasibətlər çərçivəsində Ali Dövlətlərarası Şuranın iclasının keçirilməsi, yeni layihələrin reallaşdırılması və "Azərbaycan" parkının təməlinin qoyulması iki ölkə arasında əlaqələrin çoxşaxəli xarakterini nümayiş etdirir.
Bu dinamika Bişkek sammitinin Azərbaycan üçün əhəmiyyətini daha da artırır.

Azərbaycanın diplomatik imkanları genişlənir

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətin gücü yalnız iqtisadi və hərbi göstəricilərlə ölçülmür. Diplomatik əlaqələrin genişliyi, müxtəlif platformalarda iştirak, regional layihələrdə fəallıq və müxtəlif tərəfdaşlarla qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlər də ölkənin beynəlxalq çəkisini müəyyənləşdirir. Azərbaycanın son illərdə nümayiş etdirdiyi diplomatik fəallıq məhz bu baxımdan diqqət çəkir.Bakı müxtəlif siyasi mərkəzlərlə münasibətlərini inkişaf etdirərək özünü regional proseslərin passiv iştirakçısı deyil, təşəbbüskar aktoru kimi təqdim edir.ŞƏT sammitində iştirak da bu siyasətin davamıdır.

Sammitdən gözləntilər: siyasi dialoqdan iqtisadi nəticələrə

Bişkek görüşlərinin Azərbaycan üçün real əhəmiyyəti sammitin yekun sənədlərindən daha çox, burada formalaşa biləcək siyasi və iqtisadi əlaqələrin gələcəkdə hansı nəticələrə çevriləcəyindən asılı olacaq.

Azərbaycan üçün prioritetlər kifayət qədər aydındır:

Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi;
Orta Dəhlizin imkanlarının artırılması;
Çinlə ticarət və investisiya əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi;
Mərkəzi Asiya ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi;
Şimal-Cənub nəqliyyat xəttinin inkişaf etdirilməsi;
enerji və yaşıl enerji sahəsində yeni layihələrin təşviqi;
rəqəmsal və texnoloji əməkdaşlığın artırılması;
regional sülh və sabitliyin möhkəmləndirilməsi.

Bu istiqamətlərin hər biri Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf strategiyası ilə səsləşir.

Bişkekdə Azərbaycanın əsas hədəfi

Bişkek sammitinə yalnız növbəti beynəlxalq toplantı kimi baxmaq doğru olmaz. Bu sammit dəyişən dünya düzənində Avrasiya məkanının gələcək əməkdaşlıq modelinin müzakirə edildiyi mühüm siyasi platformalardan biridir.
Azərbaycanın bu platformada iştirakı ölkəmizin regional və qlobal proseslərdə artan rolunun göstəricisidir.
Prezident İlham Əliyevin səfəri isə bir neçə istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır: Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin dərinləşdirilməsi, Çinlə əməkdaşlığın genişləndirilməsi, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığın regional müstəviyə çıxarılması, Rusiya və İranla nəqliyyat-iqtisadi əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki mövqeyinin daha da möhkəmləndirilməsi.

Əslində, Azərbaycanın Bişkekdəki əsas üstünlüyü onun coğrafiyası ilə diplomatik imkanlarının üst-üstə düşməsidir. Ölkəmiz Xəzərin qərb sahilində yerləşməklə Şərqdən gələn iqtisadi və nəqliyyat axınlarının Qərbə çıxışında mühüm mövqeyə malikdir.

Bu üstünlüyün siyasi diplomatiya ilə tamamlanması isə Azərbaycanın beynəlxalq çəkisini daha da artırır.
Prezident İlham Əliyevin Bişkek sammitində iştirakı məhz bu strategiyanın növbəti ifadəsidir. Azərbaycan özünü yalnız Cənubi Qafqazın deyil, bütövlükdə Avrasiyanın siyasi, iqtisadi və nəqliyyat xəritəsində mühüm tərəfdaş kimi təqdim edir.

Bişkek sammitinin nəticələri qarşıdakı dövrdə bu imkanların nə dərəcədə konkret layihələrə və yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevriləcəyini göstərəcək.Bir məsələ isə artıq aydındır: Azərbaycan Avrasiyanın yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlarının formalaşdığı bir mərhələdə proseslərin kənarında deyil, həmin proseslərin mühüm iştirakçılarından biridir.

Cavanşir Paşazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin