Ali təhsilin 3 ilə endirilməsi: zamanın tələbi, yoxsa keyfiyyət üçün yeni sınaq?

Ali təhsil sistemində son illər müzakirəyə çıxarılan ən mühüm məsələlərdən biri bakalavr təhsilinin müddətinin üç ilə endirilməsi ideyasıdır. İlk baxışdan bu yanaşma sadə görünür: tələbə universiteti daha qısa müddətdə bitirir, əmək bazarına daha tez daxil olur və həm ailənin, həm də dövlətin təhsil xərcləri müəyyən qədər azalır. Lakin məsələnin mahiyyəti yalnız bir ilin ixtisarı ilə ölçülə bilməz. Burada əsas sual budur: üçillik ali təhsil modelində keyfiyyət necə qorunacaq?

Müasir əmək bazarı sürətlə dəyişir. Texnologiyaların inkişafı, süni intellektin yayılması, yeni peşələrin meydana çıxması və ənənəvi ixtisasların transformasiyası universitetlər qarşısında yeni tələblər qoyur. Artıq ali məktəbin əsas vəzifəsi yalnız tələbəyə böyük həcmdə nəzəri məlumat vermək deyil. Universitet məzunu düşünməyi, problem həll etməyi, müasir texnologiyalardan istifadə etməyi və əldə etdiyi bilikləri real həyatda tətbiq etməyi bacarmalıdır.Bu baxımdan ali təhsilin müddətinin üç ilə endirilməsi ideyası müəyyən üstünlüklər yarada bilər.

Əvvəla, tələbə əmək bazarına daha tez çıxa bilər. Bu isə gənclərin həm peşəkar təcrübə qazanmasını, həm də iqtisadi müstəqilliyə daha erkən başlamasını təmin edə bilər. Üç il ərzində daha intensiv və məqsədyönlü təhsil alan tələbənin universitetdən sonra əlavə vaxt itirmədən ixtisası üzrə fəaliyyətə başlaması mümkündür.

İkincisi, üçillik model ali təhsilin daha çevik qurulmasına təkan verə bilər. Əgər tədris proqramlarında təkrarlanan, əmək bazarında praktiki əhəmiyyətini itirmiş və tələbəyə real peşə bacarığı qazandırmayan fənlər yenidən nəzərdən keçirilərsə, bir ilin ixtisarı təhsilin zəifləməsi yox, əksinə, daha səmərəli təşkil olunması ilə nəticələnə bilər.Üçüncüsü, belə bir dəyişiklik universitetləri tədris proqramlarını yeniləməyə məcbur edə bilər. Ənənəvi yanaşmada əsas diqqət diplom almağa yönəlirsə, yeni modeldə nəticəyə - məzunun nəyi bacardığına - üstünlük verilməlidir.
Lakin burada ciddi risklər də mövcuddur.

Təhsilin müddətini azaltmaqla təhsilin keyfiyyətini avtomatik artırmaq mümkün deyil. Əgər dördillik proqram sadəcə üç ilə sıxışdırılacaqsa, tələbənin üzərinə həddindən artıq akademik yük düşə bilər. Nəticədə tələbə çoxlu fənni qısa müddətdə keçsə də, həmin biliklərin mənimsənilməsi və praktiki tətbiqi zəifləyə bilər.Ən böyük təhlükə isə formal optimallaşdırmadır. Yəni proqramın məzmununa toxunmadan yalnız təhsil müddətinin bir il azaldılması. Belə yanaşma ali təhsilin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.Ona görə də üçillik ali təhsil modelinə keçid müzakirə edilərkən əsas diqqət "bir il necə azaldılsın?" sualına deyil, "üç il ərzində daha keyfiyyətli nəticə necə əldə edilsin?" sualına yönəlməlidir.Bunun üçün bir neçə mühüm prinsip nəzərə alınmalıdır.

İlk növbədə, bütün ixtisaslara eyni yanaşmaq düzgün olmaz. Bəzi ixtisaslarda üçillik model daha rahat tətbiq oluna bilər. Digər sahələrdə isə geniş nəzəri baza, laboratoriya hazırlığı, klinik və ya uzunmüddətli praktiki təcrübə tələb olunduğundan təhsil müddətinin azaldılması ciddi şəkildə əsaslandırılmalıdır.

İkinci mühüm məsələ müəllim və universitetlərin hazırlığıdır. Təhsil müddətinin qısaldılması tədrisin intensivləşdirilməsini tələb edir. Bu isə yalnız dərs saatlarının artırılması demək deyil. Müasir tədris metodları, rəqəmsal resurslar, layihə əsaslı öyrənmə, real iş mühiti ilə inteqrasiya və tələbənin fərdi inkişafına yönəlmiş mexanizmlər gücləndirilməlidir.

Üçüncü məsələ əmək bazarı ilə universitet arasında əlaqənin möhkəmləndirilməsidir. Universitetdə verilən biliklə işəgötürənin tələb etdiyi bacarıqlar arasında böyük fərq qalarsa, üçillik diplomun özü gəncin əmək bazarında rəqabət qabiliyyətini təmin etməyəcək.Bu səbəbdən tələbələrin təhsil müddətində real müəssisələrdə təcrübə keçməsi, layihələrdə iştirak etməsi və praktiki bacarıqlar qazanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Digər tərəfdən, üçillik ali təhsil modeli universitet diplomunun dəyərinin aşağı düşməsinə səbəb olmamalıdır. Əksinə, diplomun arxasında dayanan bilik və bacarıqlar daha ciddi qiymətləndirilməlidir. İşəgötürən üçün əsas meyar məzunun neçə il oxuması deyil, nə bildiyi və nəyi bacardığı olmalıdır.Burada akkreditasiya və keyfiyyət təminatı sisteminin rolu da artır. Üçillik proqramların hər biri nəticə əsaslı qiymətləndirilməli, məzunların əldə etdiyi kompetensiyalar ölçülməli və universitetlərin hazırlıq səviyyəsi mütəmadi monitorinq edilməlidir.

Əslində məsələ yalnız üç il və ya dörd il məsələsi deyil. Əsas məsələ Azərbaycanın ali təhsil sisteminin gələcəyidir.
Dünyada universitetlər getdikcə daha çox çevik, modul və nəticə əsaslı təhsil modellərinə keçirlər. Gənclər bir ixtisasla kifayətlənmir, həyatları boyunca yeni biliklər əldə edir və bir neçə dəfə peşə istiqamətlərini dəyişə bilirlər. Bu baxımdan ali təhsilin daha çevik və əmək bazarının tələblərinə uyğun qurulması qaçılmaz prosesdir.
Lakin çeviklik keyfiyyətsizliyə çevrilməməlidir.

Üçillik ali təhsil modeli tətbiq ediləcəksə, bu, sadəcə "bir ili ixtisar etmək" layihəsi kimi deyil, ali təhsilin tamamilə yenidən qurulması kimi həyata keçirilməlidir. Tədris proqramları yenilənməli, lazımsız təkrarlar aradan qaldırılmalı, praktiki hazırlıq gücləndirilməli, rəqəmsal təhsil imkanları genişləndirilməli və məzunun real kompetensiyalarına əsaslanan qiymətləndirmə sistemi yaradılmalıdır.

Əks halda tələbənin universitetdə bir il az qalması onun əmək bazarına daha hazırlıqlı çıxacağı anlamına gəlməyəcək.
Nəticə etibarilə, ali təhsilin üç ilə endirilməsi həm mühüm imkan, həm də ciddi məsuliyyətdir. Düzgün qurulduğu halda bu model gənclərin daha tez peşəkar həyata başlamasına, universitetlərin çevikləşməsinə və təhsil proqramlarının müasirləşməsinə xidmət edə bilər. Səhv tətbiq edildiyi halda isə sadəcə diplom alma müddətini qısaldar, lakin bilik və bacarıqların formalaşmasına zərər vura bilər.Bu səbəbdən əsas hədəf üçillik diplom deyil, üç ildə dörd illikdən daha keyfiyyətli nəticə verən ali təhsil sistemi yaratmaq olmalıdır.Çünki XXI əsrdə təhsilin gücü onun neçə il davam etməsi ilə deyil, insana gələcəyin dünyasında nə qədər rəqabətqabiliyyətli olmağı öyrətməsi ilə ölçülür.

Müşfiq Cəfərov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin