Üçillik ali təhsil: Azərbaycan universitetlərində köklü dəyişiklik, yoxsa keyfiyyət üçün təhlükəli eksperiment?

Ali təhsilin müddətinin üç ilə endirilməsi ilə bağlı müzakirələr cəmiyyət üçün yalnız texniki və inzibati məsələ deyil. Bu, Azərbaycanın gələcək kadr potensialına, əmək bazarına, universitetlərin fəaliyyətinə və bütövlükdə təhsilin keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərə biləcək ciddi islahat məsələsidir.

İlk baxışdan üçillik ali təhsil modeli kifayət qədər cəlbedici görünür. Gənc universiteti daha tez bitirir, əmək bazarına daha erkən daxil olur, ailənin təhsil xərcləri azalır və tələbə əlavə bir ili itirmir. Lakin bütün bunların arxasında daha fundamental sual dayanır: biz vaxtı azaldırıq, yoxsa həqiqətən təhsili optimallaşdırırıq?Çünki dördillik proqramı sadəcə üç ilə sıxışdırmaq islahat deyil. Bu, yalnız təqvimdə dəyişiklikdir.

Əgər dörd il ərzində keçilən fənlər, nəzəri hazırlıq, praktiki məşğələlər və tələbənin fərdi inkişaf imkanları olduğu kimi saxlanılacaqsa, onları üç ilə yerləşdirmək tələbəyə əlavə yük gətirəcək. Əgər proqramdan müəyyən fənlər çıxarılacaqsa, onda başqa sual meydana çıxacaq: hansı biliklər ixtisar ediləcək və bunun nəticəsi nə olacaq?
Məhz burada üçillik ali təhsil modelinin ən həssas nöqtəsi ortaya çıxır.

Diplomun müddəti yox, məzunun səviyyəsi əsasdır

Müasir dövrdə universitet diplomunun özü artıq kifayət etmir. İşəgötürən konkret bacarıq tələb edir. Məzun texnologiyadan istifadə etməli, analitik düşünməli, xarici dilləri bilməli, komandada işləməyi bacarmalı, real problemləri həll etməli və aldığı nəzəri bilikləri praktikaya tətbiq etməlidir.

Deməli, üçillik modelin uğuru tələbənin bir il tez diplom alması ilə deyil, universiteti bitirdikdə hansı səviyyədə mütəxəssis olması ilə ölçülməlidir.Əgər üç il ərzində daha keyfiyyətli, daha intensiv və əmək bazarına uyğun təhsil veriləcəksə, bu dəyişiklik ciddi üstünlük yarada bilər.Əks halda isə üçillik sistem sadəcə "daha tez diplom" modelinə çevrilə bilər.Ən böyük təhlükə: təhsilin sürətləndirilməsi adı altında keyfiyyətin aşağı salınmasıTəhsil sistemində ən təhlükəli yanaşmalardan biri statistik göstəriciləri yaxşılaşdırmaq naminə real keyfiyyəti ikinci plana keçirməkdir.

Universiteti üç ildə bitirən məzunların sayı arta bilər. Lakin bu məzunların əmək bazarında rəqabət qabiliyyəti zəifdirsə, əldə olunan nəticə formal xarakter daşıyacaq. Bu baxımdan üçillik modelin tətbiqindən əvvəl universitetlərin maddi-texniki bazası, müəllim potensialı, laboratoriyalar, təcrübə proqramları, rəqəmsal imkanlar və əmək bazarı ilə əlaqələri ciddi şəkildə qiymətləndirilməlidir.Çünki təhsil müddətini azaltmaq asandır, keyfiyyəti qorumaq isə daha çətindir.
Bütün ixtisaslara eyni "qayçı" ilə yanaşmaq olmaz. Digər mühüm məsələ ixtisasların xüsusiyyətidir.Bir sıra sahələrdə üçillik proqramın tətbiqi daha real görünə bilər. Lakin bəzi ixtisaslarda geniş nəzəri baza və uzunmüddətli praktiki hazırlıq tələb olunur.Tibb, mühəndislik, bəzi texniki və yüksək ixtisaslaşma tələb edən sahələrdə hazırlığın sadəcə təqvim əsasında qısaldılması ciddi nəticələr doğura bilər.Ona görə də "hamı üç il oxusun" yanaşması əvəzinə ixtisaslara görə diferensial model daha məntiqli görünür.

Universitetlər üçün də ciddi sınaq

Üçillik model yalnız tələbəni deyil, universitetləri də dəyişməyə məcbur edəcək.
Təhsil proqramları yenilənməli, təkrar və səmərəsiz fənlər azaldılmalı, praktiki hazırlıq gücləndirilməli, tələbənin müstəqil işləməsinə daha çox imkan yaradılmalıdır.Ən əsası isə universitetlə əmək bazarı arasında uçurum aradan qaldırılmalıdır.Tələbə üç il ərzində yalnız auditoriyada oturmamalıdır. O, real layihələrdə iştirak etməli, istehsalat və müəssisələrdə təcrübə keçməli, müasir texnologiyalarla işləməli və məzun olduqda artıq peşəkar həyata hazır olmalıdır.Əks halda universitetdə keçirilən üç il də əvvəlki dörd ilin problemlərini həll etməyəcək.

Bir il qazanmaq, yoxsa gələcəkdə illər itirmək?

Burada məsələnin başqa tərəfi də var.Əgər tələbə universiteti üç ildə bitirib, lakin əmək bazarında kifayət qədər hazırlıqlı olmadığı üçün əlavə kurslara, ikinci ixtisasa və ya yenidən ixtisaslaşmaya ehtiyac duyursa, onda ilkin "vaxt qazancı" sonradan itirilmiş vaxta çevrilə bilər.
Bu səbəbdən islahatın əsas göstəricisi universiteti bitirmə müddəti deyil, məzunun sonrakı karyera nəticələri olmalıdır.
Üç il oxuyub işsiz qalmaq, yoxsa dörd il oxuyub rəqabətqabiliyyətli mütəxəssis olmaq? Əsas müzakirə məhz bu sual ətrafında aparılmalıdır.

Azərbaycan üçün yeni model necə qurulmalıdır?

Əgər üçillik ali təhsil modelinə keçid gündəmdədirsə, bu proses mərhələli və elmi əsaslarla həyata keçirilməlidir.
Əvvəlcə pilot layihələr tətbiq oluna, müəyyən ixtisaslarda nəticələr qiymətləndirilə və yalnız bundan sonra model genişləndirilə bilər.

Universitetlər qarşısında konkret nəticə göstəriciləri qoyulmalı, məzunların işlə təmin olunması, əmək bazarında rəqabət qabiliyyəti və peşə bacarıqları mütəmadi qiymətləndirilməlidir.
Ən vacibi isə cəmiyyətə aydın izah edilməlidir: niyə üç il? Hansı məqsədlə üç il? Hansı ixtisaslarda üç il? Və üç ildə hansı nəticə əldə olunacaq?Bu suallar cavablandırılmadan sadəcə "ali təhsil üç ilə endirilir" demək kifayət deyil.

Ali təhsilin üç ilə endirilməsi Azərbaycanın təhsil sistemində ciddi dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Amma bunun uğuru müddətin qısalmasından deyil, məzunun keyfiyyətindən asılı olacaq.Əgər məqsəd sadəcə bir ili ixtisar etməkdirsə, bu, riskli addımdır. Məqsəd köhnəlmiş proqramları aradan qaldırmaq, təhsili intensivləşdirmək, praktiki hazırlığı gücləndirmək və gəncləri əmək bazarına daha hazırlıqlı çıxarmaqdırsa, onda üçillik model mühüm islahat imkanına çevrilə bilər.Azərbaycanın ali təhsil sistemi üçün əsas prinsip isə dəyişməməlidir.Diplomun müddəti qısala bilər, amma təhsilin keyfiyyəti qısalmamalıdır.Çünki söhbət sadəcə bir ilin qənaətindən getmir. Söhbət Azərbaycanın gələcəyini formalaşdıracaq mütəxəssillərdən gedir.

Nəsib Məhəməliyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin