Yerli məhsullar niyə xaricdən gələnlərdən bahadır? - Səbəblər açıqlanır - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Supermarketlərdə yerli istehsal olunan bəzi məhsulların xarici analoqlarından daha baha satılması diqqət çəkir. Eyni kateqoriyaya aid məhsullar arasında qiymət fərqinin yaranması istehlakçılar üçün də sual doğurur. Yerli məhsulun istehsal, logistika və satış xərcləri ilə yanaşı, idxal olunan məhsulların maya dəyəri və bazardakı rəqabət də qiymətlərə təsir göstərə bilər.

Bəs yerli məhsullar niyə xarici məhsullardan baha satılır? Qiymət fərqinin əsas səbəbləri nələrdir?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, yerli məhsulun supermarketdə xarici analoqdan baha olması ilk baxışda paradoksal görünsə də, bunun bir neçə iqtisadi səbəbi var. Əsas məsələ məhsulun yalnız istehsal qiyməti deyil, onun supermarketə çatana qədər keçdiyi bütün zəncirin ümumi xərcidir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda yerli istehsalçının istehsal miqyası bir çox hallarda xarici iri istehsalçılarla müqayisədə kiçikdir: "Kiçik həcmdə istehsal zamanı toxum, yem, gübrə, qablaşdırma, logistika, enerji, texnika və digər xərclərin hər məhsul vahidinə düşən payı artır. Xarici istehsalçı isə böyük həcmdə istehsal etdiyindən maya dəyərini daha aşağı sala bilir. Digər mühüm amil xammal və istehsal vasitələrinin qiymətidir. Yerli məhsulun "yerli" olması onun bütün xammalının da yerli olması demək deyil. İstehsalçı qablaşdırma materialını, yem və gübrəni, texnologiyanı və bəzi xammalı idxal edirsə, məzənnə və logistika xərcləri son qiymətə təsir edir. Nəticədə məhsul Azərbaycanda istehsal olunsa da, onun maya dəyərinin müəyyən hissəsi xarici bazarlardan asılı qalır.

Mövsümi istehsal da qiymət fərqinin səbəblərindən biridir. Xarici ölkələrdən ilboyu böyük həcmdə gətirilən məhsul supermarket şəbəkəsində daha sabit qiymətlə satıla bilər. Yerli istehsal isə mövsümdən, məhsuldarlıqdan və hava şəraitindən daha çox asılı olduğuna görə müəyyən dövrlərdə təklif azalır və qiymət yüksəlir. Supermarketlərin satınalma siyasəti də burada əhəmiyyətlidir. İri xarici istehsalçı və distribyutor supermarketə böyük həcmdə məhsul, uzunmüddətli müqavilə və müxtəlif kommersiya güzəştləri təklif edə bilər. Yerli istehsalçının belə imkanları məhdud olduqda supermarket üçün xarici məhsulun alış qiyməti daha aşağı formalaşa bilər. Buna görə rəfdə xarici məhsulun ucuz olması mütləq onun mənşə ölkəsində daha ucuz istehsal edilməsi demək deyil.

Digər tərəfdən, yerli istehsalçının bazar gücü zəifdirsə, onun məhsulu bir neçə vasitəçinin əlindən keçə bilər. İstehsalçıdan topdansatışçıya, oradan distribyutora və daha sonra supermarketə qədər formalaşan marja son qiyməti əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Bu baxımdan "fermerdən rəfə qədər" olan zəncirin qısaldılması yerli məhsulun rəqabət qabiliyyətini ciddi şəkildə artıra bilər.

Burada məhsulun keyfiyyəti və standartları da nəzərə alınmalıdır. Bəzi yerli məhsullar daha yüksək keyfiyyət, təbii istehsal və ya premium seqment hesabına baha satıla bilər. Ona görə yalnız qiymət müqayisəsi aparmaqla yerli və xarici məhsulun iqtisadi səmərəliliyini tam qiymətləndirmək mümkün deyil.
Əsas problem isə odur ki, yerli istehsalçı supermarket rəfində xarici məhsulla eyni qiymət və ya daha aşağı qiymətlə rəqabət aparmaq üçün yalnız dövlət dəstəyinə deyil, miqyas iqtisadiyyatına, ucuz maliyyələşməyə, logistikanın yaxşılaşmasına, saxlama və emal infrastrukturuna ehtiyac duyur. Əks halda istehsalçıya verilən subsidiya belə son qiymətə tam əks olunmaya bilər.

Yəni yerli məhsulun baha olmasının səbəbini təkcə supermarketin marjasında və ya istehsalçının qiymət siyasətində axtarmaq düzgün olmaz. Problem çox vaxt bütün zəncir üzrə formalaşır: kiçik istehsal miqyası + yüksək maya dəyəri + logistika və saxlama xərcləri + vasitəçilər + supermarketin kommersiya şərtləri. Bu zəncirin hansı həlqəsində xərc daha yüksəkdirsə, əsas müdaxilə də məhz orada edilməlidir".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin