İranın Azərbaycan uşaqlarını "zəhərləməsi" iddiası: Uşaqların təhlükəsizliyi, ideoloji təsir və milli gələcəyimiz uğrunda mübarizə

"Azərbaycan uşaqlarının sağlamlığına, milli-mənəvi dəyərlərinə və dünyagörüşünə yönələn istənilən təhlükə təkcə ailələrin deyil, bütövlükdə dövlətin və cəmiyyətin təhlükəsizliyi məsələsidir. Uşaqlar ölkənin gələcəyidir. Onların fiziki sağlamlığı, psixoloji dayanıqlığı, milli kimliyi və müstəqil düşünmək qabiliyyəti qorunmadan güclü cəmiyyət qurmaq mümkün deyil. Məhz buna görə də İranın Azərbaycan uşaqlarına təsiri ilə bağlı səsləndirilən "zəhərləmə" iddiası emosional müzakirələr çərçivəsində qalmamalı, faktlar, təhlükəsizlik riskləri və informasiya mühiti baxımından geniş təhlil olunmalıdır".

Bu fikirləri Sonxeber.az-a Milli Məclisin deputatı Nəsib Məhəməliyev bildirib.

"Burada ilk növbədə mühüm bir məqamı aydınlaşdırmaq lazımdır: fiziki zəhərlənmə ilə ideoloji və informasiya təsiri eyni anlayış deyil. Əgər söhbət uşaqların qida və ya başqa maddələrlə zəhərlənməsindən gedirsə, bu, tibbi müayinələr, laborator analizlər və hüquq-mühafizə orqanlarının araşdırması ilə müəyyən edilməlidir. Əgər "zəhərlənmə" ifadəsi uşaqların düşüncəsinə, milli kimliyinə və mənəvi dəyərlərinə təsir göstərən təbliğat fəaliyyətini nəzərdə tutursa, bu halda konkret məzmunlar, yayım kanalları və təsir mexanizmləri araşdırılmalıdır. İran dövlətinin Azərbaycan uşaqlarını fiziki olaraq zəhərləməsi barədə konkret iddianı təsdiqləyən etibarlı sübutlar olmadan bunu müəyyən edilmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.
Bununla belə, Azərbaycan əleyhinə informasiya fəaliyyəti, dini ritorikadan istifadə etməklə manipulyasiya və uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli təsirlərə məruz qalması məsələləri diqqətdən kənarda qala bilməz. Çünki müasir dövrdə təhlükəsizlik anlayışı yalnız sərhədlərin qorunması, hərbi güc və fiziki müdafiə ilə məhdudlaşmır. İnformasiya məkanında aparılan mübarizə, cəmiyyətin düşüncəsinə təsir göstərmək cəhdləri və gənc nəslin dünyagörüşünün formalaşdırılması da milli təhlükəsizliyin mühüm istiqamətlərinə çevrilib.
Azərbaycanın İranla münasibətlərində yaşanan gərginliklər bu məsələnin regional və geosiyasi tərəflərini də gündəmə gətirir. İki ölkə qonşudur və onların arasında tarixi, iqtisadi, mədəni və dini əlaqələr mövcuddur. Lakin qonşuluq münasibətləri hər bir dövlətin digərinin suverenliyinə, milli maraqlarına və daxili sabitliyinə hörmət etməsini tələb edir. Heç bir siyasi, ideoloji və ya dini məqsəd uşaqların həssaslığından istifadə edilməsinə haqq qazandıra bilməz.

İnformasiya müharibəsinin hədəfi niyə uşaqlar ola bilər?

Uşaqlar və yeniyetmələr dünyanı dərk etməyi, hadisələri qiymətləndirməyi və öz mövqelərini formalaşdırmağı öyrəndikləri bir dövrdə olurlar. Bu yaşlarda qəbul edilən məlumatlar onların gələcək davranışlarına, insanlara münasibətinə və ictimai hadisələri necə dəyərləndirməsinə təsir göstərə bilər. Onlar sosial şəbəkələrdə qarşılaşdıqları hər bir məlumatın doğru olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün kifayət qədər təcrübəyə malik olmaya bilərlər.

Məhz bu səbəbdən uşaqlara yönələn manipulyativ məzmun xüsusi təhlükə yaradır. Burada məqsəd bəzən müəyyən dövlətə, xalqa və ya dini qrupa qarşı mənfi münasibət formalaşdırmaq, bəzən də uşaqları siyasi çağırışların iştirakçısına çevirmək ola bilər. Belə məzmunlar qısa videolar, emosional çıxışlar, saxta xəbərlər, dini şüarlar və təhrif edilmiş tarixi məlumatlar vasitəsilə yayıla bilər.

Azərbaycan Milli Məclisinin Xarici müdaxilələrə və hibrid təhdidlərə qarşı müvəqqəti komissiyası 1 iyul 2025-ci il tarixli açıqlamasında İran ərazisində və ondan kənarda fəaliyyət göstərən qruplarla əlaqələndirilən, ölkəmizə qarşı yönəlmiş dezinformasiya kampaniyaları barədə məlumat vermişdi. Açıqlamada "Telegram", "TikTok", "Facebook", "X" və "YouTube" platformalarında Azərbaycan əleyhinə saxta məlumatların yayıldığı, dini ritorikadan istifadə etməklə təxribat xarakterli çağırışların edildiyi bildirilirdi. Komissiyanın açıqlamasında belə kampaniyalarla əlaqələndirilən yüzlərlə hesab barədə də məlumat yer alırdı. Bu, Azərbaycan əleyhinə informasiya fəaliyyətinin dövlət qurumları səviyyəsində diqqətə alındığını göstərir. Lakin həmin açıqlama özlüyündə Azərbaycan uşaqlarının fiziki zəhərlənməsi faktını təsdiqləmir.

Bu məlumatlardan çıxarılan əsas nəticə odur ki, uşaqların informasiya təhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir. Xarici mənşəli təbliğatın mövcudluğu ilə onun konkret uşağa təsirinin sübut edilməsi isə ayrı məsələlərdir. Hər iki istiqamətdə araşdırma aparılmalı, nəticələr faktlara əsaslanmalıdır.

Dini hisslərdən istifadə edilməsi təhlükəsi

Cəmiyyətin dini və mənəvi dəyərləri insanların həyatında mühüm yer tutur. Lakin bu dəyərlərdən siyasi məqsədlər naminə istifadə edilməsi, uşaqlarda qorxu və düşmənçilik hisslərinin yaradılması ciddi narahatlıq doğurur. Uşağa din adı altında nifrət, zorakılıq və başqa xalqlara qarşı düşmənçilik aşılanırsa, burada artıq sağlam mənəvi tərbiyədən deyil, manipulyasiyadan söhbət gedir.
Azərbaycan tarixən müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin yanaşı yaşadığı ölkə kimi tanınıb. Bu ənənənin qorunması uşaqlara qarşılıqlı hörmət, tolerantlıq və vətəndaş məsuliyyəti aşılanmasını tələb edir. Dini biliklə siyasi təbliğat arasında fərq qoymaq, uşaqları emosional manipulyasiyadan qorumaq ailənin və təhsil sisteminin əsas vəzifələrindən biridir.

Bu kontekstdə hər hansı xarici ölkənin, o cümlədən İranın dini və ideoloji fəaliyyətləri barədə iddialar konkret faktlar əsasında qiymətləndirilməlidir. Ayrı-ayrı şəxslərin və ya qrupların fəaliyyətini bütöv bir xalqın mövqeyi kimi təqdim etmək də doğru deyil. İran cəmiyyətinin özü də müxtəlif baxışlara malik insanlardan ibarətdir. Milli təhlükəsizliyin qorunması ilə xalqlar arasında düşmənçilik yaradılmasının qarşısının alınması bir-birinə zidd deyil; əksinə, məsuliyyətli yanaşma hər ikisini tələb edir.

Sosial şəbəkələr: uşaqlar üçün yeni risk məkanı

Rəqəmsal texnologiyalar uşaqların təhsil, ünsiyyət və informasiya imkanlarını genişləndirib. Ancaq eyni platformalar saxta məlumatların, zərərli çağırışların və manipulyativ məzmunların sürətlə yayılmasına da şərait yaradır.

Azərbaycanın elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev 10 iyun 2026-cı ildə yeniyetmələrin hüquqi maarifləndirilməsi ilə bağlı təqdimatda uşaqların təxminən 50 faizinin məlumatı sosial şəbəkələrdən əldə etdiyini bildirmişdi. Nazir bu tendensiyanın əlavə risklər yaratdığını və alternativ informasiya mənbələrinin təhsil sisteminə düzgün inteqrasiyasının vacibliyini vurğulamışdı. Bu məlumat göstərir ki, uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi artıq gələcəyin deyil, bu günün məsələsidir.

Sosial şəbəkələrdə bir məlumatın minlərlə istifadəçiyə çatması üçün bəzən bir neçə dəqiqə kifayət edir. Emosional başlıqlar, qorxuducu videolar və təsdiqlənməmiş səs yazıları həqiqi məlumatlardan daha sürətlə yayıla bilər. Uşaqlar isə belə materialların müəllifini, maliyyə mənbəyini və yayılma məqsədini müəyyən etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.

Ona görə də uşaqlara rəqəmsal savadlılıq öyrədilməlidir. Onlar bilməlidirlər ki, sosial şəbəkədə yayılan hər video həqiqəti əks etdirmir, hər səs yazısı etibarlı mənbədən gəlmir və hər emosional çağırışın arxasında səmimi niyyət dayanmır. Uşaqlar məlumatın mənbəyini yoxlamağı, saxta profilləri tanımağı və şübhəli məzmunla qarşılaşdıqda valideynlərinə və müəllimlərinə müraciət etməyi bacarmalıdırlar.

Məktəb və ailə müdafiənin ilk xəttidir

Uşaqların ideoloji manipulyasiyadan qorunması yalnız dövlət qurumlarının üzərinə düşən vəzifə deyil. Ailə, məktəb, psixoloqlar, müəllimlər və media bu prosesdə birgə iştirak etməlidir.
Valideynlər uşaqların internetdən istifadəsinə yalnız qadağalar vasitəsilə nəzarət etməməlidirlər. Daha vacib olan onların etimadını qazanmaq, gördükləri məzmun barədə danışmaq və şübhəli məlumatları birlikdə təhlil etməkdir. Uşaq hər hansı təhdid, təzyiq və ya manipulyasiya ilə qarşılaşdıqda bunu gizlətməkdən çəkinməməlidir.

Məktəblərdə media savadlılığı və tənqidi düşünmə bacarıqları gücləndirilməlidir. Şagirdlər müxtəlif mənbələrdən məlumat əldə etməyi, faktla rəyi fərqləndirməyi, tarixi hadisələri kontekstdə qiymətləndirməyi və təhqirə, nifrətə əsaslanan çağırışları tanımağı öyrənməlidirlər. Bu bacarıqlar uşaqları yalnız xarici təbliğatdan deyil, istənilən manipulyativ təsirdən qoruyur.

Məktəb psixoloqlarının rolu da mühümdür. Uşaqlarda qəfil qorxu, aqressiya, davamlı narahatlıq və ya sosial mühitdən uzaqlaşma müşahidə edilərsə, səbəblər diqqətlə araşdırılmalıdır. Bu əlamətlər avtomatik olaraq hansısa xarici təsirin sübutu sayıla bilməz, lakin uşağın psixoloji vəziyyətinə həssas yanaşmaq üçün əsas yaradır.

Fiziki zəhərlənmə iddiaları necə araşdırılmalıdır?

Azərbaycan ictimaiyyətində bu mövzunun fiziki zəhərlənmə ilə bağlı tərəfi də xüsusi diqqət tələb edir. Uşaqlara naməlum şəxslər tərəfindən qida, şirniyyat və ya başqa maddələrin verilməsi barədə şübhə yaranarsa, məsələ şayiələr əsasında deyil, operativ və peşəkar araşdırma yolu ilə aydınlaşdırılmalıdır.
2 oktyabr 2026-cı ildə Sumqayıtda 36 nömrəli məktəbin yaxınlığında uşaqlara şirniyyat verilməsi və onların zəhərlənməsi barədə sosial şəbəkələrdə səs yazısı yayılmışdı. Daxili İşlər Nazirliyinin apardığı yoxlama nəticəsində səs yazısındakı iddiaların təsdiqlənmədiyi bildirildi. Eyni hadisə ilə bağlı xəbərlərdə tibbi yardıma müraciət edən şagirdlərin olduğu da qeyd edilmişdi. Bu nümunə iki mühüm məqamı ortaya qoyur: uşaqların sağlamlığı ilə bağlı hər bir hadisə ciddi araşdırılmalıdır, lakin araşdırmanın nəticəsi olmadan yayılan ehtimallar həqiqət kimi təqdim edilməməlidir.

Həmin hadisəni İranla əlaqələndirən təsdiqlənmiş sübut təqdim edilmədiyi üçün onu İranın Azərbaycan uşaqlarını zəhərləməsi faktı kimi göstərmək olmaz. Belə əlaqə barədə məlumat əldə edilərsə, aidiyyəti qurumlar bunu ayrıca araşdırmalı və nəticələri ictimaiyyətə açıqlamalıdır.

Məktəblərin yaxınlığında uşaqlara naməlum qida və ya maddələrin verilməsi ilə bağlı real şübhə yarandıqda valideynlər hadisənin yerini, vaxtını və məlum olan detalları hüquq-mühafizə orqanlarına çatdırmalıdırlar. Uşağın səhhətində problem yaranarsa, dərhal tibbi yardım alınmalıdır. Sosial şəbəkələrdə yoxlanılmamış məlumatların yayılması isə araşdırmanı çətinləşdirə və cəmiyyətdə əsassız qorxu yarada bilər.

İnformasiya təhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsidir

Müasir dünyada dövlətlər arasındakı rəqabət təkcə iqtisadi və hərbi sahələrlə məhdudlaşmır. İnformasiya, ictimai rəy, tarixi yaddaş və yeni nəslin dünyagörüşü də bu rəqabətin mühüm istiqamətlərindəndir. Buna görə də Azərbaycan uşaqlarının informasiya mühitinin təhlükəsizliyi dövlət siyasətinin diqqət mərkəzində olmalıdır.
Bu sahədə ilk addım təhlükələrin vaxtında müəyyənləşdirilməsi və sübutlara əsaslanan monitorinq sisteminin gücləndirilməsidir. Sosial şəbəkələrdə uşaqlara yönələn təhlükəli məzmunlar araşdırılmalı, qanun pozuntusu müəyyən edildikdə hüquqi tədbirlər görülməli, valideynlərə və təhsil müəssisələrinə vaxtında məlumat verilməlidir.

İkinci istiqamət uşaqların özlərini müdafiə etmək bacarıqlarının artırılmasıdır. Uşağı bütün informasiya mənbələrindən təcrid etmək nə mümkün, nə də uzunmüddətli həll yoludur. Əsas məqsəd onun doğru ilə yanlışı ayırd edə bilməsini, emosional təzyiqə müqavimət göstərməsini və öz təhlükəsizliyinə məsuliyyətlə yanaşmasını təmin etməkdir.

Üçüncü istiqamət dövlət qurumlarının şəffaf və operativ kommunikasiya qurmasıdır. Uşaqların sağlamlığına və məktəblərin təhlükəsizliyinə aid hadisələrdə rəsmi məlumatların gecikməsi şayiələrin yayılmasına şərait yarada bilər. Vaxtında verilən, aydın və yoxlanılmış məlumat ictimai etimadı gücləndirir.
Nəhayət, media öz məsuliyyətini dərk etməlidir. Sensasiya yaratmaq naminə təsdiqlənməmiş iddiaların yayılması uşaqların təhlükəsizliyinə xidmət etmir. Peşəkar jurnalistika həm real riskləri ictimaiyyətə çatdırmalı, həm də faktla ehtimal arasında sərhədi qorumalıdır.

Azərbaycan uşaqlarının gələcəyi siyasi qarşıdurmaların alətinə çevrilməməlidir

Azərbaycan uşaqlarının təhlükəsizliyi məsələsi ölkənin milli maraqları, suverenliyi və gələcək inkişafı ilə birbaşa bağlıdır. Onların sağlamlığına zərər vurulması, düşüncələrinin manipulyasiya edilməsi və ya siyasi-ideoloji qarşıdurmalara cəlb olunması ehtimalı ciddi yanaşma tələb edir. Lakin bu cür təhlükələrlə mübarizə aparmaq üçün ilk növbədə dəqiq faktlara, obyektiv araşdırmaya və hüquqi əsaslara söykənmək lazımdır.
İranın və ya hər hansı başqa dövlətin Azərbaycan uşaqlarına qarşı konkret fəaliyyət göstərdiyi barədə iddialar sübutlarla təsdiqlənməlidir. Eyni zamanda, xarici informasiya müdaxiləsi, dini manipulyasiya və rəqəmsal təhlükələr barədə xəbərdarlıqlar diqqətlə qiymətləndirilməli, profilaktik tədbirlər gücləndirilməlidir. Bu iki yanaşma bir-birini istisna etmir, əksinə, uşaqların real müdafiəsi üçün zəruridir.

Uşaqların sağlamlığı siyasi mübahisələrin, geosiyasi rəqabətin və informasiya savaşının qurbanına çevrilməməlidir. Onları qorumaq üçün dövlət qurumları, valideynlər, müəllimlər, psixoloqlar və media vahid məsuliyyət anlayışı ilə hərəkət etməlidirlər.

Əsl vətənpərvərlik uşaqları qorxu ilə böyütmək deyil, onlara həqiqəti araşdırmağı, milli dəyərlərə hörmət etməyi, başqalarının hüquqlarını tanımağı və manipulyasiyaya uymamağı öyrətməkdir. Azərbaycanın gələcəyini qorumağın yolu da məhz buradan keçir: sağlam uşaq, təhlükəsiz məktəb, güclü ailə, savadlı cəmiyyət və faktlara əsaslanan dövlət siyasəti.Uşaqlarımızın sağlamlığı da, düşüncəsi də, gələcəyi də qorunmalıdır. Bu məsələdə nə laqeydliyə, nə də sübutsuz ittihamlara yer var".

Röyalə Xəyal

Telegramda izləyin