Avropa Siyasi Birliyinin Dublin sammiti: yeni geosiyasi reallıqlar və Azərbaycanın artan strateji əhəmiyyəti

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən köklü dəyişikliklər Avropanın siyasi gündəliyində yeni prioritetlərin müəyyənləşdirilməsini zəruri edir. Geosiyasi rəqabətin güclənməsi, regional münaqişələr, enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi dayanıqlılıq və beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının strateji əhəmiyyətinin artması Avropa dövlətlərini ortaq fəaliyyət mexanizmlərini genişləndirməyə sövq edir. Bu baxımdan, noyabrın 12-də İrlandiyanın paytaxtı Dublində keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin IX sammiti sadəcə növbəti beynəlxalq toplantı deyil, Avropanın gələcək siyasi və təhlükəsizlik arxitekturasının müzakirə olunduğu mühüm platformadır.

50-yə yaxın ölkənin liderlərini bir araya gətirən sammitin "Güclü, təhlükəsiz və əlaqəli Avropa" mövzusu təsadüfi seçilməyib. Bu, hazırkı beynəlxalq şəraitdə Avropanın üzləşdiyi problemlərin mahiyyətini ifadə edir. Qitə bir tərəfdən öz təhlükəsizlik sistemini gücləndirməyə, digər tərəfdən iqtisadi rəqabətqabiliyyətliliyini qorumağa, enerji təminatını şaxələndirməyə və beynəlxalq siyasi proseslərdə mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışır.

Avropa Siyasi Birliyinin 2022-ci ildə yaradılması da məhz dəyişən geosiyasi şəraitlə bağlı idi. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropada təhlükəsizlik məsələlərinin aktuallaşması, dövlətlər arasında siyasi koordinasiyaya ehtiyacın artması daha geniş dialoq platformasının formalaşdırılmasını zəruri etdi. Bu formatın əsas üstünlüyü Avropa İttifaqına üzv olan və olmayan dövlətləri eyni siyasi müstəvidə bir araya gətirməsidir. Burada hüquqi baxımdan məcburi qərarlar qəbul edilməsə də, liderlər arasında birbaşa təmaslar, siyasi məsləhətləşmələr və ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm imkanlar mövcuddur.

Dublin sammitinin gündəliyinə nəzər saldıqda aydın görünür ki, Avropa artıq təhlükəsizlik anlayışına daha geniş yanaşır. Əvvəllər əsasən hərbi müdafiə və sərhədlərin qorunması ilə əlaqələndirilən təhlükəsizlik bu gün enerji, iqtisadiyyat, texnologiya, informasiya və nəqliyyat sahələrini də əhatə edir. Bu dəyişiklik beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı asılılığın artmasının nəticəsidir. Bir ölkədə baş verən siyasi və iqtisadi böhran digər dövlətlərin təhlükəsizliyinə, enerji təminatına və ticarət əlaqələrinə birbaşa təsir göstərə bilir.

Sammitin diqqət mərkəzində olan məsələlərdən biri Avropanın iqtisadi rəqabətqabiliyyətliliyinin artırılmasıdır. Qlobal iqtisadiyyatda ABŞ, Çin və digər böyük iqtisadi güclər arasında rəqabətin güclənməsi Avropa üçün yeni çağırışlar yaradır. Süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, innovasiya, sənaye istehsalı və enerji xərcləri artıq yalnız iqtisadi inkişafın deyil, həm də geosiyasi gücün əsas göstəricilərinə çevrilib. Avropa bu sahələrdə mövqelərini qorumaq üçün həm daxili imkanlarını səfərbər etməli, həm də etibarlı beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığı genişləndirməlidir.

Təhlükəsizlik məsələlərinin gündəlikdə xüsusi yer tutması isə Ukrayna müharibəsi və Avropanın şərq cinahında yaranmış vəziyyətlə bağlıdır. Müharibənin davam etməsi Avropa dövlətlərini müdafiə imkanlarını artırmağa, enerji və iqtisadi asılılıqları azaltmağa, hibrid təhdidlərə qarşı birgə fəaliyyət göstərməyə sövq edir. Bununla yanaşı, dezinformasiya, kiberhücumlar və strateji infrastruktura qarşı mümkün təhdidlər də dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətində yeni yanaşmalar tələb edir.

Lakin Dublin sammitinin əhəmiyyətini yalnız Avropanın daxili problemləri ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Toplantı daha geniş coğrafiyada siyasi və iqtisadi əlaqələrin gələcək istiqamətlərini müəyyənləşdirmək baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu kontekstdə Azərbaycanın iştirakı və ölkəmizin geostrateji mövqeyi xüsusi diqqət çəkir.

Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan əhəmiyyəti ilk növbədə onun yerləşdiyi coğrafiya, enerji resursları, nəqliyyat imkanları və həyata keçirdiyi çoxşaxəli xarici siyasətlə bağlıdır. Ölkəmiz Avropa ilə Asiya arasında mühüm əlaqələndirici mövqeyə malikdir. Bu xüsusiyyət Azərbaycanı yalnız regional proseslərin iştirakçısı deyil, həm də daha geniş beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm tərəfdaşlarından birinə çevirir.

Avropanın enerji təhlükəsizliyi məsələsində Azərbaycanın rolu xüsusi qeyd olunmalıdır. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çatdırılması enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə töhfə verir. Bu əməkdaşlıq ölkəmizin beynəlxalq enerji bazarındakı mövqeyini möhkəmləndirməklə yanaşı, Avropa dövlətləri ilə uzunmüddətli iqtisadi münasibətlərin inkişafına da xidmət edir.

Eyni zamanda, Azərbaycanın gələcək enerji strategiyasında bərpaolunan mənbələrin inkişafı mühüm yer tutur. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən yaşıl enerji layihələri, enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsi Avropa ilə əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini formalaşdırır. Beləliklə, Azərbaycan ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, yaşıl enerji sahəsində də mühüm tərəfdaş olmaq imkanlarını genişləndirir.

Digər strateji istiqamət Orta Dəhlizdir. Qlobal ticarət sistemində baş verən dəyişikliklər, alternativ nəqliyyat marşrutlarına ehtiyacın artması və təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyi bu dəhlizin əhəmiyyətini daha da yüksəldib. Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, buradan isə Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan marşrut beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsində mühüm rol oynayır.

Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu əlaqələri və digər logistika layihələri ölkəmizin tranzit potensialını artırır. Bu imkanların genişləndirilməsi Avropa üçün də əhəmiyyətlidir. Çünki müasir dövrdə nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi yalnız iqtisadi səmərəlilik deyil, həm də strateji təhlükəsizlik məsələsidir.

Dublin sammitinin Cənubi Qafqaz baxımından əhəmiyyəti də xüsusi təhlil tələb edir. Azərbaycan və Ermənistanın eyni beynəlxalq platformada təmsil olunması regionda sülh gündəliyinin müzakirəsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Lakin davamlı sülhün təmin olunması yalnız siyasi görüşlər və bəyanatlarla məhdudlaşmamalıdır. Bunun üçün qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, sərhədlərin delimitasiyası və regional kommunikasiyaların açılması istiqamətində konkret nəticələr əldə olunmalıdır.

Azərbaycanın regional siyasətinin əsas prinsipi məhz beynəlxalq hüquqa, suverenliyə və milli maraqlara əsaslanır. Cənubi Qafqazda sülhün bərqərar olması regionun iqtisadi potensialının reallaşdırılması, yeni ticarət əlaqələrinin qurulması və beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının inkişafı üçün geniş imkanlar yarada bilər. Bu baxımdan, Avropa dövlətlərinin regiona münasibətdə balanslı və konstruktiv mövqe nümayiş etdirməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın beynəlxalq siyasi mövqeyi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edən digər hadisə isə 2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin sammitinə ev sahibliyi etməsidir. Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il mayın 4-də İrəvanda keçirilən VIII sammitə videobağlantı vasitəsilə müraciəti zamanı Azərbaycanın 2028-ci ildə sammitə ev sahibliyi edəcəyini bildirməsi ölkəmizin diplomatik gündəliyində mühüm hadisədir. Bu təşəbbüsün Ermənistan tərəfindən dəstəklənməsi regionda sülh və qarşılıqlı əməkdaşlıq perspektivləri baxımından diqqətəlayiq məqamdır.

Bakının belə mötəbər beynəlxalq tədbirə ev sahibliyi etməsi Azərbaycanın Avropa dövlətləri ilə siyasi dialoqunu genişləndirmək, regional məsələlərə dair mövqeyini təqdim etmək və yeni iqtisadi tərəfdaşlıqlar qurmaq imkanlarını artıracaq. Bu, eyni zamanda, ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemindəki rolunun və diplomatik əlaqələrinin inkişafı üçün mühüm platforma olacaq.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən çoxşaxəli xarici siyasət Azərbaycanın müxtəlif geosiyasi mərkəzlərlə münasibətlərini milli maraqlar əsasında inkişaf etdirməsinə imkan yaradıb. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə genişlənən əməkdaşlıq, Avropa ölkələri ilə enerji və iqtisadi tərəfdaşlıq Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Bu siyasətin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq üçün də açıq mövqe nümayiş etdirir.

Dublin sammitinin nəticələrini qiymətləndirərkən bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: müasir dünyada geosiyasi mövqe yalnız coğrafi üstünlüklə müəyyən olunmur. Həmin üstünlüyü real siyasi və iqtisadi imkanlara çevirmək, etibarlı tərəfdaşlıq münasibətləri qurmaq, infrastruktur layihələrini inkişaf etdirmək və beynəlxalq təşəbbüslərdə fəal iştirak etmək də vacibdir. Azərbaycan son illərdə məhz bu istiqamətlərdə öz imkanlarını genişləndirməyə çalışır.

Bütün bunlar göstərir ki, Avropa ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin gələcəyi qarşılıqlı maraqların düzgün qiymətləndirilməsindən və əməkdaşlığın konkret nəticələrə əsaslanmasından asılıdır. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat, yaşıl iqtisadiyyat, investisiya və regional sabitlik bu münasibətlərin əsas inkişaf istiqamətləri olaraq qalır.

Dublin sammiti Avropanın dəyişən dünya nizamında öz siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik prioritetlərini müəyyənləşdirmək cəhdinin mühüm göstəricisidir. Azərbaycanın bu platformada iştirakı və 2028-ci ildə sammitə ev sahibliyi edəcək ölkə kimi müəyyənləşdirilməsi isə ölkəmizin beynəlxalq diplomatik əlaqələrinin inkişafı baxımından yeni imkanlar yaradır. Bu proses Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında strateji əlaqələndirici mövqeyini, enerji və nəqliyyat sahələrindəki potensialını, eləcə də Cənubi Qafqazda sülh və əməkdaşlıq gündəliyindəki rolunu bir daha ön plana çıxarır.

Əsas məsələ yaranmış diplomatik imkanları konkret siyasi, iqtisadi və regional nəticələrə çevirməkdir. Çünki yeni dünya nizamında dövlətlərin beynəlxalq nüfuzu yalnız bəyanatlarla deyil, onların real əməkdaşlıq imkanları, təşəbbüsləri və qlobal proseslərə verdiyi töhfə ilə müəyyən olunur.

Asim Mollazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin