Sələmli borc götürmək ilə sələmçilikdən qazanc əldə etmək eyni deyil - İLAHİYYATÇI
Banklardan kredit ala bilməyən və təcili maddi ehtiyacla üzləşən bəzi vətəndaşlar çıxış yolu kimi sələmə müraciət edirlər. İslam dinində faizlə borc vermək və almaq qadağan olunsa da, insanın həqiqətən çıxılmaz vəziyyətdə qalması, zəruri ehtiyaclarını qarşılaya bilməməsi belə hallarda dini baxımdan istisnanın mümkün olub-olmaması sualını yaradır. Digər tərəfdən, insanların borc yükü altına düşmədən maddi problemlərini həll edə bilməsi üçün halal maliyyə imkanlarının tanıdılması da vacibdir.
Bəs, insan həqiqətən çıxılmaz maddi vəziyyətdə olduqda və başqa çıxış yolu tapmadıqda sələmə pul götürməsi də haram hesab olunurmu? Dini baxımdan zərurət hansı hallarda istisna kimi qəbul edilə bilər və belə vəziyyətə düşən şəxslər hansı halal maliyyə yollarından istifadə edə bilərlər?
Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a açıqlama verən ilahiyyatçı Əkrəm Həsənov bildirib ki, bankdan kredit götürmək cəmiyyətimizdə ən ağrılı və problemli məsələlərdən biridir. Çünki bir çox insanın maaşı və pensiyası gündəlik öhdəliklərini qarşılamağa kifayət etmir.
"Düzdür, İslam dinində sələm və faiz məsələsi birmənalı şəkildə qadağan olunub. Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 275-ci ayəsində buyurulur: "Allah alış-verişi halal, sələmçiliyi isə haram etmişdir". Həmin surənin 278-279-cu ayələrində də möminlərə sələmdən qalan məbləğdən imtina etmək əmr olunur. Bu baxımdan, borc verilən pulun müqabilində əvvəlcədən şərtləndirilmiş əlavə məbləğin alınması İslam fiqhində riba, yəni sələm hesab edilir.
Peyğəmbərimizdən (s.ə.s.) nəql olunan səhih hədisdə də sələm alan, verən, bu müqaviləni yazan və ona şahidlik edən şəxslər qınanır. Bu hədis "Səhih Muslim" əsərində 1598-ci hədis olaraq qeyd edilib. Deməli, İslamın bu məsələdə mövqeyi kifayət qədər aydındır.
Ancaq gündəlik həyatda qarşılaşdığımız problemlərə baxdıqda hesab edirəm ki, məsələyə yalnız dini hökmün izahı ilə yanaşmaq kifayət deyil. İnsanların hansı şəraitdə borclanmağa məcbur qaldığını da nəzərə almalıyıq. Bu gün ölkəmizdə bir çox ailələrin aylıq gəliri normal dolanışıq üçün yetərli deyil. Maaş və pensiyalar ərzaq, kommunal xidmətlər, dərman, müalicə, təhsil və digər zəruri ehtiyacları qarşılamağa bəzən imkan vermir. Nəticədə insanlar çıxış yolunu banklardan kredit götürməkdə görürlər. Bəziləri isə bankdan kredit ala bilmədikdə daha ağır şərtlərlə borc verən şəxslərə müraciət etməyə məcbur qalırlar.
Mən bu məsələyə kənardan baxan insan deyiləm. Özüm də kredit öhdəlikləri ilə üzləşmişəm və ailə büdcəsi ilə borc ödənişlərini uzlaşdırmağın nə qədər çətin olduğunu yaxşı anlayıram. Ona görə də insanları bu vəziyyətə gətirən səbəbləri araşdırmadan onları mühakimə etməyi düzgün hesab etmirəm.
Burada bir məsələni xüsusilə qeyd etmək istəyirəm: insanın sələmli borc münasibətinə düşməsi ilə həmin münasibəti könüllü şəkildə qazanc mənbəyinə çevirməsi eyni qiymətləndirilməməlidir. Əlbəttə, bu, haramı halal etmir. Lakin insanların niyyəti, maddi vəziyyəti, məcburiyyət dərəcəsi və alternativ imkanlarının olub-olmaması onların dini məsuliyyətinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınmalıdır.
İslam hüququnda zərurət anlayışı mövcuddur. Fiqhdə "zərurətlər qadağan olunmuş bəzi şeylərə istisna yarada bilər" prinsipi də məhz bu yanaşmadan irəli gəlir. Ancaq bu, hər bir maddi çətinliyin sələmli borcu halal etməsi demək deyil. Zərurət dedikdə insanın həyatının, sağlamlığının, təhlükəsizliyinin və əsas yaşayış ehtiyaclarının ciddi təhlükə qarşısında qalması, halal çıxış yolunun olmaması kimi hallar nəzərdə tutulur.
Məsələn, insanın təcili və həyati əhəmiyyətli müalicəyə ehtiyacı varsa, ailəsinin ərzaq və digər əsas ehtiyaclarını qarşılamaq üçün heç bir imkanı qalmayıbsa və bütün halal imkanları tükənibsə, bu vəziyyət adi istehlak ehtiyacından fərqli qiymətləndirilməlidir. Belə hallarda zərurətin həddi, alternativlərin olub-olmaması və götürüləcək məbləğin zəruri ehtiyacla məhdudlaşması ayrıca araşdırılmalıdır. İnsan öz vəziyyətinə əsaslanaraq təkbaşına ümumi dini hökm çıxarmamalı, mütəxəssis din alimindən məsləhət almalıdır.
İslam alimləri də bu məsələdə zərurət və ehtiyac anlayışlarını fərqləndiriblər. İmam Qəzzali, İzzəddin ibn Əbdüssəlam və İmam Şatibi kimi alimlərin fiqhi yanaşmalarında insan həyatının, dinin, ağlın, nəslin və malın qorunması əsas məqsədlərdən hesab olunur. Bu yanaşma göstərir ki, dini hökmlərin tətbiqində insanın həyatı və real vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır. Bununla belə, zərurət anlayışı sələm qadağasını ümumi şəkildə aradan qaldıran vasitə deyil.
Digər tərəfdən, hesab edirəm ki, bu məsələdə bankların və maliyyə qurumlarının məsuliyyəti də müzakirə olunmalıdır. İnsan kredit götürərkən ödənişlərini vaxtında etməyi planlaşdırır. Lakin sonradan gəliri azalır, ailəsində gözlənilməz xərc yaranır və ya başqa səbəbdən ödəniş qabiliyyətini itirir. Belə vəziyyətdə bankların vətəndaşın durumunu nəzərə almadan əlavə faiz və cərimələr tətbiq etməsi, borc yükünü daha da ağırlaşdırması və məsələni məhkəmə müstəvisinə çıxarması sosial baxımdan ciddi problemlər yaradır.
Mən hesab edirəm ki, banklar yalnız kredit verərkən deyil, borclu çətin vəziyyətə düşdükdə də məsuliyyətli davranmalıdırlar. Ödəniş qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş insanlara möhlət verilməsi, faiz yükünün azaldılması, borcun restrukturizasiyası və real ödəmə imkanlarına uyğun qrafikin hazırlanması üçün mexanizmlər olmalıdır. Çünki borclunun vəziyyətini daha da ağırlaşdırmaq problemin həlli deyil.
Bu məsələdə Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ayədə buyurulur: "Əgər borclu çətinlik içindədirsə, vəziyyəti yaxşılaşana qədər ona möhlət verin. Borcu ona bağışlamağınız isə sizin üçün daha xeyirlidir". Göründüyü kimi, Allah Təala borclu insanın vəziyyətinə anlayışla yanaşmağı, ona vaxt verməyi, hətta imkan olduqda borcunu bağışlamağı tövsiyə edir.
Peyğəmbərimizdən (s.ə.s.) nəql olunan və "Səhih Muslim"də 1563-cü hədis olaraq yer alan rəvayətdə də maddi çətinlik içində olan borcluya möhlət verən və ya borcunu bağışlayan insanın savabı qeyd olunur. Deməli, İslamda borc münasibətləri yalnız tələb və ödənişdən ibarət deyil. Burada mərhəmət, sosial məsuliyyət və qarşılıqlı yardım prinsipləri də var.
Bəs insanlar hansı halal maliyyə imkanlarından istifadə edə bilərlər? İlk növbədə, faizsiz borc təşviq edilməlidir. Ailə üzvləri, yaxınlar, imkanlı şəxslər və xeyriyyə qurumları ehtiyac içində olan insanlara faizsiz borc verməklə böyük bir sosial problemin qarşısını ala bilərlər. Həmçinin zəkatın istifadə istiqamətlərindən biri də borc içində qalan insanlardır. Tövbə surəsinin 60-cı ayəsində zəkatın veriləcəyi qruplar sırasında "əl-ğarimin", yəni borclular da qeyd olunur.
Bundan başqa, İslam prinsiplərinə uyğun real ticarət, hissə-hissə satış, şərtləri düzgün müəyyən edilmiş icarə və digər maliyyə mexanizmlərindən istifadə etmək mümkündür. Ancaq burada da diqqətli olmaq lazımdır. Sadəcə faizli kreditin adını dəyişməklə onu halal maliyyə əməliyyatına çevirmək olmaz. Müqavilənin mahiyyəti, tərəflərin öhdəlikləri və pulun hansı əsasla artırıldığı nəzərə alınmalıdır.
Cəmiyyətdə insanları yalnız "Niyə kredit götürdün?" sualı ilə mühakimə etmək əvəzinə, "İnsanlar niyə kredit götürməyə məcbur qalırlar?" sualını da verməliyik. Əgər bir insanın aylıq maaşı ailəsinin ən zəruri ehtiyaclarını qarşılamağa çatmırsa, onu borclanmadan çəkindirmək üçün alternativ imkanlar da yaradılmalıdır. Əks halda, insanlara yalnız qadağanı xatırlatmış olarıq, amma onların probleminin həllinə kömək etmərik.
Mənim qənaətim budur ki, İslamın sələm qadağasını qorumaqla yanaşı, borclu insanların müdafiəsini də ön plana çəkməliyik. İmkanı olanlar ehtiyac içində olanlara kömək etməli, banklar borclulara qarşı daha humanist və ədalətli siyasət yürütməli, dövlət və müvafiq qurumlar isə insanların faizli borclanmadan asılılığını azaldacaq sosial və maliyyə mexanizmləri yaratmalıdırlar.
Dini hökmləri insanlara çatdırarkən yalnız haram və halal sərhədlərini göstərmək deyil, halal çıxış yollarını da izah etmək vacibdir. Çünki din insanı ümidsizliyə və çıxılmazlığa sürükləmək üçün deyil, onun həyatına ədalət, mərhəmət və mənəvi məsuliyyət gətirmək üçündür. Haramı halal hesab etmədən də çətinlik çəkən insanlara anlayışla yanaşmaq mümkündür. Məncə, bu məsələdə əsas yanaşma məhz belə olmalıdır. Allah hamımıza kömək olsun ki, borclarımızı vaxtında ödəyə bilək və həyatın bu çətinliklərindən asanlıqla keçə bilək".
Röyalə Xəyal
Sonxeber.az
Telegramda izləyin
Şikayətiniz varsa Whatsapp: 077 7125666
Facebookda Paylaş











Rəşid Mahmudovun evində partlayış baş verib?
SON DƏQİQƏ! ABŞ İranın Qeşm adasını bombaladı: 5-6 partlayış baş verdi
Hər şeydə qüsur axtaran insanlar: Daim neqativ düşünməyin səbəbi nədir? - PSİXOLOQDAN AÇIQLAMA
Çek verməyən sahibkarları 1000, 3000 və 6000 manat cərimə gözləyir - AÇIQLAMA
Rusiya-Ukrayna müharibəsində yeni gərginlik - Avropa Putinə qarşı hərəkətə keçir
Başqasının torpağında ev tikənləri hansı hüquqi təhlükə gözləyir? - ƏMLAK EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA
Azərbaycanda siqaret yenidən bahalaşacaq? - İqtisadçıdan AÇIQLAMA
Övladına ev bağışlayan valideyn sonradan əmlakını geri ala bilərmi? - Ekspertdən AÇIQLAMA
Vəfat edən şəxsin pensiya kapitalı niyə ailəsinə verilmir? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA
Prezident bu ölkə ilə əbədi dostluq haqqında Müqaviləni təsdiqlədi
Yeni Azərbaycan Partiyası - milli siyasi iradənin, dövlətçilik ənənələrinin və güclü Azərbaycan məfkurəsinin ifadəsi
Gülarəni öldürməkdə şübhəli bilinən 18 yaşlı qardaşının fotoları
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasının 34-cü ildönümü: Milli dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsi
Yevlaxda ağır qəzada 2 nəfər öldü