Süni intellekt müəllim peşəsini təhlükəyə atır? - AÇIQLAMA

Təhlillər göstərir ki, süni intellektin təhsil sisteminə təsiri artıq təkcə texnoloji yenilik deyil, pedaqoji münasibətlərin mahiyyətini dəyişdirən ideoloji və metodoloji hadisədir. İnsan bilik əldə etmək üçün əvvəllər kitaba, müəllimə və ya universitetə müraciət edirdisə, bu gün həmin prosesin böyük hissəsi süni intellekt vasitəsilə həyata keçirilir. Bu, həm təhsil sisteminin strukturuna, həm də müəllimin roluna fundamental şəkildə təsir edir.

Bəs görəsən süni intellekt müəllimlik peşəsini təhlükəyə atır?

Bu barədə təhsil eksperti Kamran Əsədov Sonxeber.az -a açıqlama verib:

"Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanunun 4-cü maddəsində göstərilir ki, təhsil prosesi "informasiya texnologiyalarının tətbiqi və müasir elmi nailiyyətlər əsasında" təşkil edilməlidir. Bu, süni intellektin təhsildə istifadəsinin hüquqi və etik baxımdan əsasını müəyyən edir. Lakin qanun bu texnologiyanın məqsədini – öyrənməni əvəz etmək deyil, öyrənməni gücləndirmək kimi müəyyən edir. Yəni süni intellektin vəzifəsi müəllimi əvəzləmək yox, müəllimin funksiyasını dəyişdirərək onu yeni təlim modelinin mərkəzinə gətirməkdir.

Bu dəyişimin ən mühüm nəticəsi ondan ibarətdir ki, müəllim artıq bilik ötürən deyil, öyrənmə prosesinin istiqamətləndiricisi rolunu daşıyır. Süni intellekt faktları, məlumatı və statistik bilikləri saniyələr içində təqdim edə bilər, amma o, şagirdin emosional, sosial və əxlaqi inkişafını təmin edə bilməz. Müəllimin dəyəri məhz burada qorunur – o, bilik mənbəyi olmaqdan çıxaraq insanı formalaşdıran liderə çevrilir.

Son illərdə aparılan beynəlxalq tədqiqatlar da bunu təsdiqləyir. UNESCO-nun 2023-cü ildə yayımladığı hesabatda göstərilir ki, süni intellektin təhsil prosesinə inteqrasiyası nəticəsində müəllimlərin 68 faizinin dərs yükü azalıb, amma onların 82 faizi artıq "mentor və fasilitator" rolunda çıxış edir. Finlandiya, Yaponiya və Estoniya kimi ölkələrdə süni intellekt dərs planlarının hazırlanması, qiymətləndirmə və individual tədris dəstəyi üçün istifadə olunur, lakin heç birində müəllim insan amili sistemdən çıxarılmayıb. Əksinə, bu ölkələrdə müəllimlərin peşə hazırlığı proqramlarına "AI literacy" – yəni süni intellekt savadlılığı – məcburi modul kimi daxil edilib.

Azərbaycanda Elm və Təhsil Nazirliyinin həyata keçirdiyi "Rəqəmsal Məktəb", "STEAM Təhsili" və "AI for Education" təşəbbüsləri bu istiqamətdə müsbət addımlardır. Artıq bir çox məktəbdə müəllimlər elektron platformalar vasitəsilə dərs resurslarını formalaşdırır, tədris nəticələrini rəqəmsal analitika ilə izləyir və fərdi öyrənmə planları qururlar. Bu, tədrisin keyfiyyətinə təsir edən innovativ mexanizmdir. Nazirliyin məqsədi süni intellekti müəllimin yerinə deyil, müəllimin xidmətinə verməkdir – bu isə müasir təhsil fəlsəfəsinə tam uyğundur.

Bununla belə, mənfi tərəflər də var. Əgər süni intellekt nəzarətsiz və tənqidi düşüncə olmadan istifadə edilərsə, şagirdlərin yaradıcılıq qabiliyyəti və analitik təfəkkürü zəifləyə bilər. Hazır cavabların əldə olunması, plagiatın artması, tədrisin mexanikləşməsi kimi risklər formalaşır. Bu səbəbdən, süni intellektin təhsildə istifadəsi etik çərçivədə və müəllimin rəhbərliyi altında həyata keçirilməlidir. Müəllimin funksiyası məhz bu risklərin qarşısını almaq, texnologiyanı insan mərkəzli şəkildə yönləndirməkdir.

Bu reallıq onu göstərir ki, müəllim peşəsi təhlükədə deyil, əksinə, yenidən doğulma mərhələsindədir. Texnologiya faktları əvəz edə bilər, amma şəxsiyyət yetişdirmək üçün insan faktoru əvəzolunmazdır. XXI əsrin müəllimi artıq lövhə qarşısında məlumat verən şəxs deyil, sinifdə düşünən, sorğu verən, analiz etdirən və tədqiqat aparmağa ruhlandıran liderdir.

Gələcəyin məktəbi süni intellektlə müəllimin birgə işlədiyi mühit olacaq. Süni intellekt müəllimin yükünü azaldacaq, lakin onun missiyasını daha da məsuliyyətli edəcək. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə atdığı addımlar – rəqəmsallaşma, müəllimlər üçün AI bacarıqları üzrə təlimlərin təşkili və dərs planlarının elektronlaşdırılması – təhsilin gələcəyinə doğru düzgün istiqamətdə atılmış müasir və strateji addımlardır".

Hesab edirəm ki, süni intellekt təhsildə inqilab deyil, inkişafın alətidir. O, müəllimliyi sıradan çıxarmır, əksinə, müəllim peşəsini daha yaradıcı, analitik və fərdi yanaşmaya əsaslanan yeni mərhələyə daşıyır. Gələcəyin təhsili insanı texnologiyanın köləsi yox, onun yönəldicisi edən müəllimlər üzərində qurulacaq və bu, Elm və Təhsil Nazirliyinin indidən əsasını qoyduğu ən müsbət və uzaqgörən islahatlardan biridir"

Telegramda izləyin