Universitet seçimi: Reytinq önəmlidir, yoxsa gələcək iş imkanı? - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Universitet seçimi abituriyentin qarşısında duran ən vacib qərarlardan biridir. Bu seçim zamanı yalnız universitetin reytinqinə diqqət yetirmək gələcək karyera üçün kifayət etmir. İxtisasın əmək bazarında tələbatı, məzun olduqdan sonra iş imkanları və həmin sahədə inkişaf perspektivləri də nəzərə alınmalıdır.

Bəs abituriyent universitet seçərkən ilk növbədə nəyə üstünlük verməlidir - universitetin reytinqinə, seçdiyi ixtisasa, yoxsa gələcək iş imkanlarına?
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Əlmusa Atamaliyev Sonxeber.az-a açıqlamasında bildirdi ki, abituriyentlər üçün qəbul imtahanından sonra ən vacib mərhələlərdən biri ixtisas və universitet seçimidir. Əslində bu mərhələ bəzən imtahanın özündən də böyük məsuliyyət tələb edir. Çünki düzgün edilməyən seçim gəncin həm universitet illərinə, həm də gələcək karyerasına ciddi təsir göstərə bilər.

Təhsil eksperti olaraq hesab edirəm ki, abituriyent universitet seçərkən ilk növbədə özünü, sonra isə seçdiyi ixtisası və həmin ixtisas üzrə universitetin imkanlarını nəzərə almalıdır.

Ən böyük səhvlərdən biri yalnız "hansı universitet daha prestijlidir?" sualından çıxış etməkdir. Təbii ki, universitetin reputasiyası önəmlidir. Lakin universitetin adından daha vacib məsələ həmin ali məktəbdə seçdiyiniz ixtisasın necə tədris olunmasıdır. Məsələn, bir universitet ümumi olaraq kifayət qədər tanınmış ola bilər, amma abituriyentin seçdiyi konkret ixtisas üzrə digər universitet daha güclü akademik heyətə, laboratoriyalara, təcrübə proqramlarına və sənaye əlaqələrinə malik ola bilər.

İlk növbədə ixtisas müəyyənləşdirilməlidir. Abituriyentlərə tövsiyəm odur ki, seçimə universitetdən yox, ixtisasdan başlasınlar. Özlərinə "Mən gələcəkdə hansı sahədə işləmək istəyirəm?", "Bu sahənin gündəlik işi mənim xarakterimə və bacarıqlarıma uyğundurmu?", "Bu ixtisas üzrə təhsil almağa həqiqətən marağım varmı?" kimi suallar versinlər.

Çünki sadəcə yüksək bal topladığı üçün müəyyən ixtisası seçmək düzgün yanaşma deyil. Eyni zamanda yalnız valideynin, dostun və ya qohumun məsləhəti ilə ixtisas seçmək də gələcəkdə peşmanlıq yarada bilər.

Bu gün bir çox gənc müəyyən ixtisası seçərkən həmin peşənin yalnız adını və gəlir imkanlarını nəzərə alır. Halbuki hər bir peşənin arxasında konkret iş prosesi dayanır. Gənc əvvəlcə həmin işin özünə uyğun olub-olmadığını anlamalıdır.

Keçid balı istiqamətverici göstəricidir, amma yeganə meyar deyil

İxtisas seçərkən ötən illərin keçid ballarına baxmaq vacibdir. Dövlət İmtahan Mərkəzinin məlumatlarında plan yerləri, dövlət sifarişi üzrə yerlər, abituriyentlərin bal göstəriciləri və digər mühüm məlumatlar təqdim olunur. 2026-cı il üçün DİM ayrıca "İxtisas seçimi zamanı nələrə diqqət yetirməli" vəsaitlərini də nəşr edib.

Lakin abituriyent keçid balına baxaraq "keçən il bu ixtisasa 500 balla qəbul olublar, deməli bu il də mütləq 500 olacaq" düşüncəsinə qapılmamalıdır. Keçid balı əvvəlcədən müəyyən edilən sabit rəqəm deyil. O, həmin il müsabiqənin nəticəsində formalaşır və plan yerlərindən, iştirakçıların nəticələrindən və seçim davranışından asılı olaraq dəyişə bilər.

Ona görə də mən abituriyentlərə seçim siyahısını hazırlayarkən yalnız bir neçə "arzulanan" ixtisas yazmağı yox, öz ballarına və real müsabiqə vəziyyətinə uyğun daha balanslı siyahı formalaşdırmağı məsləhət görərdim.

Seçimlərin ardıcıllığına xüsusi diqqət edilməlidir

Burada çox mühüm məqam var. İxtisas seçimi ərizəsində göstərilən ardıcıllıq təsadüfi yazılmamalıdır. DİM-in qaydalarına əsasən yerləşdirmə zamanı abituriyentin elektron ixtisas seçimi ərizəsində qeyd etdiyi ixtisasların ardıcıllığı nəzərə alınır.

Yəni abituriyent həqiqətən ən çox istədiyi ixtisası siyahının yuxarı hissəsində göstərməlidir. "Bunu birinci yazım, onsuz da balım çatmaz" yanaşması düzgün deyil. Əgər abituriyentin həmin ixtisasa qəbul olmaq üçün müsabiqə imkanları varsa, onun öz istəyinə uyğun ardıcıllıq qurması daha məqsədəuyğundur.

Eyni zamanda siyahıda yalnız çox yüksək nəticə tələb edən ixtisasların olması da risklidir. Abituriyent öz nəticəsini, əvvəlki illərin göstəricilərini və plan yerlərini müqayisə etməli, daha real alternativlər də yaratmalıdır.

Dövlət sifarişi və ödənişli təhsil məsələsi də əvvəlcədən hesablanmalıdır

Universitet seçərkən maliyyə məsələsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Abituriyent ixtisası dövlət sifarişi, yoxsa ödənişli əsaslarla seçdiyini əvvəlcədən düşünməlidir. DİM-in 2026-cı il qaydalarında da bu seçim ayrıca nəzərdə tutulur; eyni ixtisas üzrə həm dövlət sifarişi, həm də ödənişli əsaslarla müsabiqədə iştirak etmək istəyən abituriyent həmin ixtisasın kodunu müvafiq qaydada iki dəfə qeyd edə bilər.

Burada valideynlərə də müraciət etmək istəyirəm: ödənişli təhsilin illik haqqını əvvəlcədən araşdırmadan yalnız "uşağım universitetə qəbul olsun" prinsipi ilə seçim etmək düzgün deyil. Dörd il və ya daha uzun müddət davam edəcək təhsilin maliyyə yükü ailənin imkanları ilə real şəkildə müqayisə olunmalıdır.

Universitetin imkanları araşdırılmalıdır

Abituriyent universiteti seçməzdən əvvəl həmin ali məktəbin yalnız sosial şəbəkədəki reklamlarına deyil, real imkanlarına baxmalıdır.

Məsələn:

* seçilən ixtisas üzrə müəllim heyəti necədir;
* tədris proqramı müasir əmək bazarının tələblərinə nə dərəcədə uyğundur;
* tələbələrin təcrübə keçməsi üçün şirkətlərlə əməkdaşlıq varmı;
* laboratoriya və digər praktiki imkanlar necədir;
* tələbələr mübadilə proqramlarında iştirak edə bilirlərmi;
* xarici dil və rəqəmsal bacarıqların inkişafına imkan yaradılırmı;
* məzunların işə və karyeraya keçidi ilə bağlı universitetin imkanları nələrdir?

Çünki ali təhsil yalnız auditoriyada keçirilən dərslərdən ibarət deyil. Müasir dövrdə tələbənin universitetdə oxuduğu müddətdə portfel formalaşdırması, təcrübə toplaması, layihələrdə iştirak etməsi, əlavə bacarıqlar qazanması çox vacibdir.

Əmək bazarı mütləq nəzərə alınmalıdır

İxtisas seçərkən "bu peşəyə indi tələbat var" yanaşması ilə kifayətlənmək də düzgün deyil. Abituriyent mümkün qədər 4-5 il sonranı düşünməlidir.

Əmək bazarı çox sürətlə dəyişir. Bu gün populyar olan müəyyən bir peşənin bir neçə ildən sonra iş modeli dəyişə bilər. Ona görə də yalnız konkret peşənin adına yox, həmin sahədə tələb olunan bacarıqlara diqqət yetirmək lazımdır.

Məsələn, analitik düşüncə, xarici dil, rəqəmsal bacarıqlar, kommunikasiya, problem həll etmə, komanda ilə işləmək və yeni texnologiyalardan istifadə etmək kimi bacarıqlar bir çox sahədə gələcək məzun üçün üstünlük yaradacaq.

Bu səbəbdən mən abituriyentlərə "universiteti bitirəndə hansı diplomu alacağam?" sualı ilə yanaşı, "universiteti bitirəndə hansı bacarıqlara sahib olacağam?" sualını da verməyi tövsiyə edirəm.

Valideynlərin rolu nəzarət etmək yox, istiqamət vermək olmalıdır

Burada valideynlərin rolunu da xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bəzən valideynlər özlərinin reallaşdıra bilmədiyi arzuları övladlarının üzərindən həyata keçirməyə çalışırlar. "Mütləq həkim ol", "mütləq hüquq oxu", "filan universitet daha yaxşıdır" kimi yanaşmalar uşağın real maraqlarını və qabiliyyətlərini kölgədə qoya bilər.

Valideynin əsas vəzifəsi uşağın əvəzinə qərar vermək yox, onun düzgün qərar verməsinə kömək etməkdir. Abituriyent hansı sahəyə marağının olduğunu, hansı fənlərdə daha güclü olduğunu və gələcəkdə özünü harada gördüyünü özü müəyyənləşdirməlidir.

Ən vacib məqam

Universitet seçimi bir yarış deyil. Məqsəd sadəcə "universitetə qəbul olmaq" olmamalıdır. Əsas məqsəd abituriyentin öz potensialına uyğun ixtisas seçməsi, həmin sahədə keyfiyyətli təhsil alması və gələcəkdə əmək bazarında özünə yer tapa bilməsidir.

Ona görə də abituriyentlərə tövsiyəm seçim zamanı emosional qərarlardan uzaq durmaları, sosial şəbəkələrdə yayılan təsdiqlənməmiş məlumatlara kor-koranə inanmamaları və rəsmi mənbələrdən istifadə etmələridir. DİM də əvvəlki illərdə ixtisas seçimi ilə bağlı kommersiya proqramlarından istifadə edən abituriyentləri məlumatların etibarlılığı və şəxsi məlumatların qorunması baxımından diqqətli olmağa çağırıb.

Əgər abituriyentin seçimlə bağlı tərəddüdü varsa, rəsmi məlumatlarla yanaşı peşəkar məsləhətdən də istifadə edə bilər. DİM-in "Abituriyent Məsləhət Mərkəzləri" vasitəsilə də ixtisas seçimi və müsabiqə şərtləri ilə bağlı ödənişsiz məlumat almaq mümkündür.

Nəticə etibarilə, düzgün universitet seçimi yüksək baldan çox, düzgün məlumat, real qiymətləndirmə və gələcək karyera haqqında düşünülmüş qərarın nəticəsidir. Abituriyent bu qərarı "haraya qəbul ola bilərəm?" sualı ilə deyil, "harada oxusam, gələcəkdə özümü daha yaxşı reallaşdıra bilərəm?" sualı ilə verməlidir.

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin