İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili: Azərbaycanın güclənən dövlətçilik modeli və yeni geosiyasi reallıqlar

2026-cı il oktyabrın 15-də İlham Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsindən 23 il ötür. 2003-cü ildə başlayan bu siyasi mərhələ Azərbaycanın müasir tarixində dövlət idarəçiliyinin, iqtisadi inkişaf strategiyasının, milli təhlükəsizlik siyasətinin və beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin formalaşması baxımından mühüm dövr kimi xarakterizə olunur. Bu tarixi mərhələnin analitik qiymətləndirilməsi yalnız ötən illərin hadisələrini sadalamaqla məhdudlaşmamalı, ölkənin keçdiyi inkişaf yolunu, əldə olunan nəticələrin siyasi və iqtisadi əsaslarını, qarşıda dayanan vəzifələri bütöv şəkildə nəzərdən keçirməlidir.

İlham Əliyevin prezidentliyə başlaması Azərbaycanın müstəqillik tarixində siyasi varislik və dövlətçilik strategiyasının davam etdirilməsi məsələsini ön plana çıxardı. Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi dövlətçilik xəttinin davam etdirilməsi yeni prezidentlik dövrünün əsas siyasi istiqamətlərindən biri oldu. Lakin 2003-cü ildən sonrakı dövr yalnız mövcud siyasi kursun davamı kimi deyil, həm də Azərbaycanın dəyişən beynəlxalq şəraitə uyğunlaşması, iqtisadi imkanlarını genişləndirməsi və regional proseslərdə iştirakını artırması baxımından fərqləndi. Sonrakı illərdə ölkənin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri iqtisadi potensialı dövlətin siyasi müstəqilliyinin, təhlükəsizliyinin və beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi üçün istifadə etmək idi.

Bu strategiyanın əsas dayaqlarından biri enerji siyasəti oldu. Azərbaycan zəngin neft və qaz ehtiyatlarını beynəlxalq bazarlara çıxarmaqla regional enerji təhlükəsizliyində iştirakını genişləndirdi. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və digər enerji infrastrukturu layihələri ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin inkişafına təsir göstərdi. Enerji layihələri Azərbaycanın xarici tərəfdaşlarla münasibətlərini dərinləşdirməklə yanaşı, dövlət gəlirlərinin artması və infrastrukturun yenilənməsi üçün də imkanlar yaratdı. Bununla belə, enerji resursları özlüyündə uzunmüddətli rifahın təminatçısı deyil. Əsas məsələ həmin gəlirlərin qeyri-neft sektorunun inkişafına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına, texnoloji yenilənməyə və insan kapitalına çevrilməsidir.

Azərbaycanın iqtisadi siyasətinin növbəti mərhələsində məhz bu amil həlledici əhəmiyyət daşıyır. Neft və qaz sektorunun yaratdığı imkanlar ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynasa da, qlobal enerji bazarlarında qiymət dəyişiklikləri və yeni texnologiyaların yayılması iqtisadiyyatın şaxələndirilməsini zəruri edir. Sənaye, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal iqtisadiyyat, turizm, logistika və innovasiya sahələrinin inkişafı ölkənin gələcək iqtisadi dayanıqlılığını müəyyənləşdirən istiqamətlərdir. Makroiqtisadi sabitliyin əhalinin gündəlik həyatında hiss olunan nəticələrə çevrilməsi, sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması, rəqabətin genişləndirilməsi və məhsuldarlığın artırılması da bu prosesin ayrılmaz hissəsidir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə həyata keçirilən infrastruktur siyasəti Azərbaycanın iqtisadi və coğrafi imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlib. Avtomobil yolları, dəmir yolları, hava limanları, enerji xətləri və logistika mərkəzləri ölkənin tranzit potensialını artıran əsas vasitələrdir. Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat istiqamətlərində yerləşməsi ona regional ticarət əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynamaq imkanı verir. Lakin bu üstünlüyün davamlı iqtisadi nəticələrə çevrilməsi üçün tranzit daşımaları ilə kifayətlənməmək, logistika xidmətlərini, yerli istehsalı və əlavə dəyər yaradan iqtisadi fəaliyyəti də genişləndirmək vacibdir.

İlham Əliyevin prezidentlik dövrünün ən mühüm tarixi hadisələrindən biri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı proseslərdir. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Cənubi Qafqazın hərbi-siyasi mənzərəsini dəyişdirdi. Azərbaycan müharibə nəticəsində ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsini işğaldan azad etdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra ölkənin bütün ərazisində suverenliyin bərpa olunduğu elan edildi. Bu hadisələr Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu və uzun illər ölkənin siyasi gündəliyində əsas yer tutmuş Qarabağ münaqişəsinin əvvəlki mərhələsini başa çatdırdı.

Hərbi nəticələrin siyasi və iqtisadi baxımdan möhkəmləndirilməsi isə daha geniş və uzunmüddətli yanaşma tələb edir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə infrastrukturun bərpası, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı və iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. Böyük Qayıdış prosesi yalnız insanların fiziki olaraq öz torpaqlarına qayıtması ilə ölçülməməlidir. Qayıdan əhalinin daimi məşğulluğu, keyfiyyətli təhsil və səhiyyə xidmətləri, sosial təminat və təhlükəsiz yaşayış şəraiti həmin prosesin uzunmüddətli uğurunu müəyyən edən amillərdir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun inkişafı ölkə iqtisadiyyatının yeni imkanları baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu ərazilərdə kənd təsərrüfatının, turizmin, alternativ enerjinin, xidmət sektorunun və digər iqtisadi fəaliyyət sahələrinin inkişafı regional tarazlığın gücləndirilməsinə töhfə verə bilər. Lakin bərpa prosesinin səmərəliliyi ayrılan vəsaitlərin nəticəliliyindən, yaradılan infrastrukturun iqtisadi dövriyyəyə qoşulmasından və əhalinin məşğulluq imkanlarından asılı olacaq. Başqa sözlə, Qarabağın yenidən qurulması yalnız tikinti layihələri deyil, həm də yeni sosial-iqtisadi həyat modelinin formalaşdırılması məsələsidir.

Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin təmin olunması Azərbaycanın qarşısında yeni diplomatik vəzifələr də yaradıb. Münaqişədən sonrakı mərhələdə regionda dayanıqlı sülhün qurulması, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması mühüm məsələlər olaraq qalır. Regionda sülhün möhkəmlənməsi Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını genişləndirə, nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirə və xarici investisiyalar üçün daha əlverişli şərait yarada bilər. Bu baxımdan milli maraqların qorunması ilə diplomatik mexanizmlərin səmərəli istifadəsi bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir.

Azərbaycanın xarici siyasətində Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik xüsusi yer tutur. İki ölkə arasında siyasi, iqtisadi, hərbi və mədəni əlaqələrin inkişafı regional təhlükəsizlik və əməkdaşlıq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, Mərkəzi Asiya dövlətləri, Avropa ölkələri, ABŞ və digər beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərin genişləndirilməsi Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasət xəttinin tərkib hissəsidir. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat marşrutları, ticarət və regional əməkdaşlıq Bakı ilə tərəfdaşları arasında əlaqələrin əsas istiqamətlərindəndir.

Müasir geosiyasi şəraitdə Azərbaycanın yerləşdiyi region böyük dövlətlərin maraqlarının kəsişdiyi məkan olaraq qalır. Bu reallıq ölkədən çevik diplomatiya, milli maraqların ardıcıl müdafiəsi və xarici iqtisadi əlaqələrin balanslaşdırılmasını tələb edir. Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmləndirilməsi yalnız siyasi görüşlər və diplomatik bəyanatlarla ölçülə bilməz. Bu mövqenin real gücü ölkənin iqtisadi rəqabət qabiliyyəti, nəqliyyat və enerji infrastrukturunun etibarlılığı, hüquqi mühitin sabitliyi və beynəlxalq tərəfdaşlarla qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın nəticələri ilə müəyyən olunur.

23 illik prezidentlik dövrünün təhlilində dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti də ayrıca diqqət tələb edir. İqtisadi inkişaf və infrastruktur layihələri ilə yanaşı, qanunun aliliyi, dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti, vətəndaş müraciətlərinə münasibət, şəffaflıq və ictimai nəzarət mexanizmləri ölkənin uzunmüddətli inkişafına təsir göstərən amillərdir. Dövlət institutlarının səmərəliliyi və vətəndaşların hüquqlarının etibarlı qorunması iqtisadi tərəqqinin cəmiyyət üçün real nəticələr verməsinə şərait yaradır. Məhkəmə sisteminə etimadın gücləndirilməsi, korrupsiyaya qarşı mübarizə və dövlət-vətəndaş münasibətlərində hesabatlılığın artırılması müasir idarəetmənin vacib istiqamətləri sırasındadır.

Sosial siyasətin nəticələri də dövlət inkişafının qiymətləndirilməsində əsas meyarlardandır. Əhalinin gəlirləri, məşğulluq səviyyəsi, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyəti, gənclərin əmək bazarına çıxışı və regionlarda iqtisadi imkanların genişləndirilməsi birbaşa vətəndaşların həyatına təsir göstərir. Dövlətin iqtisadi gücü yalnız maliyyə ehtiyatları və iri layihələrlə deyil, həmin imkanların insanların rifahına nə dərəcədə çevrilməsi ilə də ölçülür. Buna görə də iqtisadi artımın sosial nəticələrinin genişləndirilməsi, orta təbəqənin güclənməsi və bərabər imkanların yaradılması gələcək inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən olmalıdır.

İnsan kapitalının inkişafı Azərbaycanın qarşısında dayanan strateji vəzifələrdən biridir. Müasir dünyada dövlətlərin rəqabət qabiliyyətini yalnız təbii ehtiyatlar və coğrafi mövqe müəyyən etmir. Keyfiyyətli təhsil, elmi tədqiqat, peşə hazırlığı, texnoloji yeniliklər və yaradıcı potensial iqtisadi inkişafın əsas mənbələrinə çevrilib. Gənclərin müasir əmək bazarının tələblərinə uyğun bilik və bacarıqlara yiyələnməsi, innovativ sahibkarlığın dəstəklənməsi və rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi Azərbaycanın enerji resurslarından asılılığını azaltmaq baxımından da əhəmiyyətlidir.

Bu dövrün siyasi təhlilində ictimai etimad və cəmiyyətlə dövlət arasında münasibətlər də mühüm yer tutur. Dövlət siyasətinin davamlı nəticələr verməsi üçün qərarların səmərəliliyi ilə yanaşı, ictimai ehtiyacların düzgün müəyyənləşdirilməsi və problemlərin vaxtında həlli vacibdir. İctimai müzakirələrə, peşəkar tənqidə və fərqli mövqelərin hüquqi çərçivədə ifadəsinə imkan verilməsi dövlət institutlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsinə xidmət edə bilər. Güclü dövlətçilik yalnız idarəetmə imkanları ilə deyil, həm də vətəndaşların hüquqlarının qorunması və cəmiyyətin dövlət institutlarına etimadı ilə möhkəmlənir.

İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 ili Azərbaycanın müasir tarixində iqtisadi, hərbi, diplomatik və siyasi baxımdan mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi dövrdür. Bu mərhələdə enerji strategiyası, nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı, ərazi bütövlüyünün bərpası və beynəlxalq münasibətlərin genişləndirilməsi ölkənin gələcək inkişafına təsir edən əsas hadisələr sırasındadır. Bununla yanaşı, əldə olunan nəticələrin uzunmüddətli uğura çevrilməsi üçün iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, hüquqi institutların gücləndirilməsi, sosial rifahın yüksəldilməsi və insan kapitalına investisiyaların artırılması vacib olaraq qalır.

Tarixi mərhələlərin əhəmiyyəti yalnız keçmişdə baş verən hadisələrlə deyil, gələcək üçün yaratdığı imkanlarla müəyyən olunur. Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ hərbi-siyasi nəticələri dayanıqlı sülhə, iqtisadi potensialı rəqabətqabiliyyətli istehsala, beynəlxalq mövqeləri isə vətəndaşların rifahına xidmət edən real nəticələrə çevirməkdir. Bu baxımdan İlham Əliyevin prezidentliyinin 23 illiyi həm ölkənin keçdiyi yolun təhlili, həm də növbəti inkişaf mərhələsinin prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli tarixi məqamdır. Azərbaycanın gələcək uğurları dövlət siyasətinin ardıcıllığı ilə yanaşı, güclü institutlardan, iqtisadi səmərəlilikdən, hüququn aliliyindən və insan amilinə verilən dəyərdən asılı olacaq.

Jalə Əliyeva
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin