"Ortaq türk ədəbi dilinin formalaşdırılması təşəbbüsü daha geniş ideoloji və elmi mahiyyətə malikdir" - AÇIQLAMA

Ortaq türk ədəbi dilinin yaradılması və ali təhsil diplomlarının, elmi adların türk dövlətlərində qarşılıqlı tanınması, ekvivalentliyi ilə bağlı prosedur qaydalarının təkmilləşdirilməsi təklif olunub.

Bunu Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti, akademik Şahin Mustafayev Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv ölkələrin sosioloji tədqiqat nəticələrinin təqdimatına həsr edilmiş beynəlxalq konfransda deyib.

"Ortaq türk ədəbi dilinin formalaşdırılması və ali təhsil diplomları ilə elmi adların Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv ölkələrdə qarşılıqlı tanınması təşəbbüsü, türk dünyasının təhsil, elm və mədəniyyət sahəsində daha sıx inteqrasiyasına yönəlmiş strateji bir mərhələdir", - bunu Sonxeber.az -a açıqlama verən təhsil eksperti Kamran Əsədov deyib:

"Ortaq türk ədəbi dilinin formalaşdırılması və ali təhsil diplomları ilə elmi adların Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv ölkələrdə qarşılıqlı tanınması təşəbbüsü, türk dünyasının təhsil, elm və mədəniyyət sahəsində daha sıx inteqrasiyasına yönəlmiş strateji bir mərhələdir. Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidentinin səsləndirdiyi bu təkliflər sadəcə texniki koordinasiya və hüquqi mexanizm qurmaqdan ibarət deyil, bütövlükdə türk dövlətlərinin elmi-siyasi özünütəsdiqi və rəqabət gücünün artırılması məqsədi daşıyır. Məlum olduğu kimi, bu gün türk coğrafiyası 300 milyondan artıq insanı, zəngin mədəni irsi, ortaq tarixi və dərin elmi potensialı özündə birləşdirir. Lakin bu birlik hələ də vahid akademik sistemə və ortaq bilik bazasına çevrilə bilməyib.

Diplomların və elmi adların qarşılıqlı tanınması məsələsi uzun illərdir ki, TDT müzakirələrinin gündəmindədir. Hal-hazırda türk ölkələri arasında diplomların tanınması iki və çoxtərəfli müqavilələr əsasında, fərqli prosedurlarla aparılır. Məsələn, Azərbaycan ilə Türkiyə arasında ali təhsil diplomlarının tanınması barədə razılaşmalar olsa da, bu prosedurlar yenə də hər iki ölkənin ayrı-ayrı nostrifikasiya sistemləri çərçivəsində, əksər hallarda əlavə yoxlamalarla həyata keçirilir. Eyni hal Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla münasibətlərdə də müşahidə olunur. Bu, təhsilin səmərəliliyinə və akademik mobilliyə maneə yaradır.

Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanununun 13-cü maddəsinə əsasən, xarici dövlətlərin verdiyi təhsil sənədlərinin tanınması və ekvivalentliyinin müəyyən edilməsi müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən aparılır. Eyni zamanda, bu tanınma prosesi yalnız beynəlxalq müqavilələr əsasında sadələşdirilə bilər. Buradan da aydın görünür ki, TDT çərçivəsində ortaq diplom tanınma mexanizmi yaradılmadıqca, bu sahədəki prosedur çətinliyi aradan qalxmayacaq.

Ortaq türk ədəbi dilinin formalaşdırılması təşəbbüsü isə daha geniş ideoloji və elmi mahiyyətə malikdir. Hal-hazırda türk dövlətlərində türk dilləri fərqli yazı sistemlərindən (latın, kiril, ərəb) və fərqli lüğət bazalarından istifadə edir. Bu, elmi əməkdaşlığı, dərsliklərin birgə hazırlanmasını, müəllim və tələbə mobilliyini çətinləşdirir. Əgər bu təşəbbüs gerçəkləşərsə, orta və ali təhsildə vahid terminologiya bazası, akademik modulların uyğunlaşdırılması və ortaq kurikulum dizaynı mümkün ola bilər. Məsələn, Avropa İttifaqının "Bologna prosesi" çərçivəsində yaratdığı "European Qualifications Framework" (EQF) sistemi üzv ölkələr arasında təhsil və karyera mobilliyini asanlaşdırıb. TDT çərçivəsində buna bənzər "Turkic Academic Space" anlayışının formalaşması reallaşarsa, bu, türk dövlətlərini həm regional, həm də qlobal miqyasda elm və təhsildə strateji mərkəzə çevirə bilər.

Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, artıq "Türk Universitetlər Birliyi", "Ortaq Ali Təhsil Məkanının Yaradılması", "Ortaq Türk Tarixi və Ədəbiyyatı" dərsliklərinin tətbiqi kimi təşəbbüslər formalaşıb və ilkin mərhələdə tətbiq edilir. 2023-cü ildə Qazaxıstanda keçirilən Türk Universitetləri Rektorlar Forumunda 40-dan çox ali məktəb arasında əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb. Lakin bu sənədlər hələ də faktiki tətbiqetmə baxımından zəifdir, çünki praktiki mexanizmlər (məsələn, ortaq məlumat bazası, lisenziyalaşdırma, elektron qeydiyyat platforması) hələ yaradılmayıb.

Əgər bu təşəbbüs tam şəkildə həyata keçirilərsə, bir neçə ciddi dəyişiklik baş verəcək. Birincisi, tələbə və müəllimlərin türk ölkələri arasında sərbəst hərəkəti mümkün olacaq, bu da elmi əməkdaşlığın coğrafi genişlənməsini və keyfiyyət artımını təmin edəcək. İkincisi, ortaq dil və terminologiya sayəsində tərcümə ehtiyacı azalacaq, bu isə akademik biliklərin çevik paylaşımına şərait yaradacaq. Üçüncüsü, ortaq diplom tanınması sayəsində əmək bazarında türk dövlətləri vətəndaşları arasında peşə mobililiyi genişlənəcək, bu isə regional əmək bazarını canlandıracaq.

Dəyişməli olan əsas məsələ isə bu təşəbbüslərin kağız üzərində qalmaması, hüquqi normativlərlə və texniki bazalarla möhkəmləndirilməsidir. TDT çərçivəsində ayrıca "Təhsil və Elm üzrə Koordinasiya Komitəsi" yaradılmalı, üzv ölkələr ortaq portal vasitəsilə diplomların elektron bazasını yaratmalı və nostrifikasiya prosesini bu portal üzərindən vahid sistemlə avtomatlaşdırmalıdır. Eyni zamanda, türk dili əsasında yaradılacaq ortaq akademik lüğət platforması bütün ali məktəblərdə standart kimi tətbiq edilməlidir.

Nəticə etibarilə, ortaq ədəbi dil və qarşılıqlı diplom tanınması təşəbbüsü sadəcə elmi məsələ deyil, mədəni və strateji suverenliyin, iqtisadi inteqrasiyanın və intellektual əməkdaşlığın simvoludur. Bu təşəbbüs reallaşarsa, türk dövlətləri yalnız tarixdəki ortaq kökləri deyil, gələcəkdəki ortaq gücünü də elm və təhsil üzərində quracaq".

Çiçək Sadatova

Telegramda izləyin