Azərbaycan–ABŞ münasibətləri möhkəm təməllər üzərində qurulub

Azərbaycan Respublikası ilə Amerika Birləşmiş Ştatları arasında diplomatik münasibətlər 1992-ci ildə qurulsa da, əlaqələrin real məzmun qazanması və strateji əsaslar üzərində inkişafı mərhələlərlə formalaşmışdır. Bu prosesdə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi iradəsi, iki ölkə arasında etimad mühitinin yaradılmasında həlledici rol oynamışdır.

1993-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə Azərbaycan xarici siyasət kursunda balanslaşdırılmış, praqmatik və milli maraqlara əsaslanan yanaşma tətbiq etdi. ABŞ ilə münasibətlər bu dövrdə enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və iqtisadi əməkdaşlıq istiqamətlərində inkişaf etdi. Xüsusilə, Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəmərinin reallaşmasında Vaşinqtonun verdiyi dəstək, tərəflərin strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini möhkəmləndirdi. Bununla yanaşı, 1992-ci ildə ABŞ Konqresində qəbul edilmiş, Azərbaycan Respublikasına birbaşa dövlət yardımını qadağan edən 907-ci düzəliş iki ölkə münasibətlərində müəyyən gərginlik yaradırdı. Ümummilli Lider Heydər Əliyev bu məhdudiyyətin aradan qaldırılması üçün ardıcıl diplomatik fəaliyyət aparır, ABŞ-ın Azərbaycanla hərtərəfli əməkdaşlığının regional sabitlik üçün vacibliyini vurğulayırdı.

2003-cü ildə Prezident İlham Əliyevin hakimiyyətə gəlməsi ilə Azərbaycan–ABŞ münasibətləri yeni mərhələyə qədəm qoydu. Prezident İlham Əliyev enerji diplomatiyasını və iqtisadi diversifikasiyanı xarici siyasətin əsas sütunlarından birinə çevirdi. ABŞ ilə əməkdaşlıq yalnız enerji sahəsində deyil, həm də terrorizmə qarşı mübarizə, təhlükəsizlik, təhsil və mədəniyyət mübadiləsi kimi sahələri əhatə etməyə başladı. 2001-ci il 11 sentyabr hadisələrindən sonra ABŞ-ın milli təhlükəsizlik prioritetləri dəyişmiş və 907-ci maddəyə tətbiq olunan istisnalar Azərbaycana hərbi və təhlükəsizlik sahəsində yardımın göstərilməsinə imkan yaratmışdı. Nəhayət, uzun illər davam edən diplomatik səylər nəticəsində bu ədalətsiz məhdudiyyət tamamilə ləğv edildi ki, bu da ikitərəfli münasibətlərdə yeni imkanlar açdı. Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində zaman-zaman mövqelərin fərqliliyi müşahidə olunmuşdur. Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinə yanaşmada bəzi dövrlərdə balanssızlıq, insan haqları məsələlərində fikir ayrılıqları əlaqələrdə soyuqluq yaradan amillər olsa da, tərəflər qarşılıqlı maraqları nəzərə alaraq dialoqu qorumağa və əməkdaşlığı davam etdirməyə nail olmuşdur. Donald Trampın ABŞ Prezidenti olduğu illərdə Bakı–Vaşinqton münasibətlərində nisbi istiləşmə müşahidə olundu. Prezident İlham Əliyev və Donald Tramp arasında beynəlxalq tədbirlər çərçivəsində keçirilən görüşlər səmimi və qarşılıqlı hörmət mühitində baş tutdu. Liderlərin açıq dialoqu iqtisadi əməkdaşlıq, enerji layihələri və regional təhlükəsizlik məsələlərində konkret irəliləyişlərə səbəb oldu. Azərbaycan–ABŞ iqtisadi münasibətləri enerji sektoru ilə məhdudlaşmır. Neft-qaz layihələri ilə yanaşı, informasiya texnologiyaları, nəqliyyat-logistika, kənd təsərrüfatı və bərpa olunan enerji sahələrində də əməkdaşlıq genişlənir. ABŞ şirkətləri Azərbaycanda iri investisiya layihələrində fəal iştirak edir, Azərbaycan isə ABŞ bazarına ixrac imkanlarını artırmaq istiqamətində addımlar atır.

Prezident İlham Əliyevin Vaşinqton səfərlərində keçirilən görüşlərdə qarşılıqlı investisiyaların təşviqi, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, texnologiya mübadiləsi kimi mövzular müzakirə olunur. Liderlər arasında aparılan səmimi söhbətlər və şəxsi münasibətlərdə etimadın artması, iqtisadi əməkdaşlığın daha da dərinləşməsinə şərait yaradır. Xüsusilə, Prezident İlham Əliyevin ABŞ-a rəsmi səfəri zamanı Donald Trampla təkbətək keçirdiyi səmimi söhbət, iki liderin şəxsi münasibətlərinə müsbət təsir göstərdi. Tramp administrasiyası enerji sektorunda Azərbaycanın rolunu yüksək qiymətləndirir, Cənub Qaz Dəhlizinin Avropanın enerji təhlükəsizliyindəki strateji əhəmiyyətini açıq şəkildə vurğulayırdı.

Prezident Co Baydenin rəhbərlik etdiyi administrasiya ilə münasibətlər daha çox regional təhlükəsizlik, sülh təşəbbüsləri və iqtisadi əməkdaşlığın yeni formaları üzərində qurulmuşdur. Qarabağ müharibəsindən sonrakı geosiyasi şəraitdə ABŞ, Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülhün təmin olunması, kommunikasiya xətlərinin açılması və regional əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi istiqamətində Azərbaycanın atdığı addımları dəstəklədiyini bəyan etmişdir. Bayden dövründə münasibətlər praqmatik xarakter daşıyır, ABŞ Azərbaycanın enerji bazarında və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində artan əhəmiyyətini tanıyır. İkitərəfli əməkdaşlıq həm enerji, həm də bərpa olunan enerji layihələri, texnologiya transferi və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi istiqamətində inkişaf edir.

2025-ci il 8 avqust tarixində Prezident İlham Əliyevin ABŞ-a rəsmi səfəri Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni bir siyasi hadisə kimi yadda qaldı. Vaşinqtonda keçirilən görüşlərdə dövlət başçısının yüksək səviyyədə qarşılanması, iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın və qarşılıqlı hörmətin təsdiqi oldu. Görüş zamanı regional təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji və nəqliyyat layihələri üzrə konkret planlar müzakirə edildi. ABŞ tərəfi Azərbaycanın bölgədə sülh və sabitliyin təmin olunmasında oynadığı rolu yüksək qiymətləndirdi. Bu səfər ikitərəfli münasibətlərdə etimadın daha da möhkəmlənməsinə və yeni layihələrin başlanmasına zəmin yaratdı. Beləliklə, Azərbaycan–ABŞ münasibətləri, Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş möhkəm təməllər üzərində inkişaf edərək, Prezident İlham Əliyev dövründə yeni məzmun və miqyas qazanmışdır. 907-ci maddənin ləğvi, yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər, liderlər arasında səmimi dialoqlar və iqtisadi əməkdaşlıq layihələri bu münasibətlərin strateji xarakterini gücləndirmişdir. Gələcəkdə iki ölkə arasında əlaqələrin dərinləşməsi, regional sabitliyin möhkəmlənməsi və yeni iqtisadi təşəbbüslərin reallaşdırılması, Azərbaycan–ABŞ tərəfdaşlığını daha da güclü edəcəkdir.

Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin