İnsanlar niyə qeybət edir və bu davranışın arxasında hansı sosial, psixoloji motivlər dayanır? - ARAŞDIRMA

Gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilmiş qeybət, bəzən sadəcə söhbət kimi görünür, amma əslində insanların bir-birilə münasibətlərində, sosial iyerarxiyada və ictimai dəyərlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Sosial mediada, iş mühitində və ailə daxilində belə, qeybətin müxtəlif formalarına rast gəlmək mümkündür. Bütün bunlar belə bir sualı gündəmə gətirir: insanlar niyə qeybət edir və bu davranışın arxasında hansı sosial və psixoloji motivlər dayanır?

Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a danışan psixoloq Samirə Bağırova bildirib ki, psixoloji aspektdən, qeybət edən şəxs əslində öz daxili ehtiyaclarını özünə aid olmayan mövzulara köçürməklə, adətən emosional şəkildə ətrafa neqativ əks etdirir:

"Qeybət edən insan kimdir? Sadə dildə desək, qeybət birinin arxasıyca pis danışmaq, olan və ya olmayan məsələni daha da qabarıq səviyyəyə gətirərək danışmaq üslubudur.

Əsasən özgüvən əksikliyi yaşayan, özünə dəyər hissi aşağı olan insanlar çox zaman qeybət vasitəsilə başqalarının zəif tərəflərini qabardaraq özlərini üstün göstərməyə çalışırlar. Sosial əlaqə qurmağa çətinlik çəkdiyi üçün bəziləri məhz qeybət üsulundan istifadə edir. Bu şəkildə qeybət edən şəxs diqqət mərkəzində olur, onu dinləyənlərin diqqəti ona tərəf fokuslanır".

Psixoloq onu da vurğuladı ki, bəzi insanlar isə sırf paxıllıq hissindən və birinin uğuruna sevinə bilmədiyi üçün, sosial hörmətini azaltmaq məqsədilə məhz mənfi tərəfdən qeybət edir:

"Öz həyatında kifayət qədər uğur qazana bilməyən, boş zamanı çox olan şəxslərin çoxu qeybət vasitəsilə diqqəti üzərinə çəkməklə lazım olan emosiyaları almış olurlar. Qeybət edənlər qədər, qeybət dinləməyi sevənlər də az deyil. Belə ki, gündəlik həyatlarında boşluq və ya darıxqanlıq yaşayan insanlar başqalarının həyatı ilə bağlı söhbətləri beyinlərində canlandıraraq, sanki film izləmiş kimi olur. Bir növ gizli həyəcan yaşayır. Duyğusal aclığı olan, sosial həyata addımlamaq istəyən, amma paxıl və passiv mövqe sahibləri, daha sonra özünü müqayisə etmək vərdişi olan insanlar qeybəti dinləməyi sevirlər.

Amma bir məsələ də var ki, qeybət yalnız mənfi deyil, bəzən müsbət xarakterli də ola bilər. Əlbəttə ki, bu tip qeybətləri sağlam psixoloji vəziyyəti olan və həyatda özü ilə tamamlanan şəxslər edir. Kiminsə yaxşı əməllərindən, xeyirxahlığından, uğurlarından danışmaq, müsbət keyfiyyətlərini bir başqasına çatdırmaq, bir növ tərif etmək kimi söhbətlər də olur. Əslində, belə xarakterli qeybətlər sosial bağları daha da gücləndirir, çevrədə müsbət hiss yaradır, eləcə də insan özündə müsbət düşünmək vərdişini formalaşdırır".

Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a mövqeyini bildirən sosioloq Yusif Nəbiyev isə qeyd edib ki, qeybət ilk baxışda sadəcə çay süfrələrinin ayrılmaz və təsirsiz əlavəsi kimi görünsə də, əslində ciddi sosial funksiyaları olan bir davranış şəklidir:

"İctimai münasibətlərin ən incə mexanizmlərindən biri olaraq qeybət insanlara həm aidiyyət hissi verir, həm də qrup daxilindəki iyerarxiyanı təsdiqləyir. Sosioloq Erving Goffmanın izah etmiş olduğu "sosial səhnədə sifətin qorunması" prosesi ilə paralellik göstərən qeybət hadisəsi başqasının "sifətini, simasını yerə salmaqla" öz mövqeyimizi gücləndirməyin ən asan yoludur.

Sosial motivlərə gəlincə, burada əsas məsələ nə danışıldığından çox, kiminlə danışıldığıdır. Yəni qeybət sosial kapitalın valyutasıdır: müəyyən sirri bölüşməklə, qarşı tərəflə yaxınlıq qurulur, gizli bir "biz" hissi yaradılır. Nə qədər xoş bir şey olmasa da, qeybət insanları birləşdirən ən ucuz yollardan biridir.

Digər tərəfdən, qeybət sosial nəzarət mexanizmi rolunu oynayır. Hansı davranışların qəbuledilməz olduğunu qeybət vasitəsilə cəmiyyət daim xatırladır. Başqasının həyatını müzakirə etməklə, əslində, "biz belə etməməliyik" mesajı verilir. Beləliklə, qeybət həm əyləncə, həm də ictimai normaların qorunması üçün alət kimi çıxış edir. Yəni, istəsək də, istəməsək də, qeybət sosial həyatın görünməyən, amma çox güclü yapışdırıcı sementidir. Bəzi insanların münasibətlərinin hörgü daşıdır hətta.

Lakin qeybətin şəxsiyyət terrorunda istifadə edilməsini, fərdlərin xəbərləri olmadan onların imiclərini zədələmək üçün ideal bir vasitə olduğunu unutmamalı və bundan bacardıqca uzaq durmağa çalışmalıyıq. İctimai münasibətlərin ən incə mexanizmlərindən biri olaraq qeybət insanlara həm aidiyyət hissi verir, həm də qrup daxilindəki iyerarxiyanı təsdiqləyir. Sosioloq Erving Goffmanın izah etmiş olduğu "sosial səhnədə sifətin qorunması" prosesi ilə paralellik göstərən qeybət hadisəsi başqasının "sifətini, simasını yerə salmaqla" öz mövqeyimizi gücləndirməyin ən asan yoludur".

Sosioloq onu da vurğuladı ki, istəsək də, istəməsək də, qeybət sosial həyatın görünməyən, amma çox güclü yapışdırıcı sementidir:

"Sosial motivlərə gəlincə, burada əsas məsələ nə danışıldığından çox, kiminlə danışıldığıdır. Yəni qeybət sosial kapitalın valyutasıdır: müəyyən sirri bölüşməklə, qarşı tərəflə yaxınlıq qurulur, gizli bir "biz" hissi yaradılır. Nə qədər xoş bir şey olmasa da, qeybət insanları birləşdirən ən ucuz yollardan biridir.

Digər tərəfdən, qeybət sosial nəzarət mexanizmi rolunu oynayır. Hansı davranışların qəbuledilməz olduğunu qeybət vasitəsilə cəmiyyət daim xatırladır. Başqasının həyatını müzakirə etməklə, əslində, "biz belə etməməliyik" mesajı verilir. Beləliklə, qeybət həm əyləncə, həm də ictimai normaların qorunması üçün alət kimi çıxış edir. Yəni, istəsək də, istəməsək də, qeybət sosial həyatın görünməyən, amma çox güclü yapışdırıcı sementidir. Bəzi insanların münasibətlərinin hörgü daşıdır hətta.

Lakin qeybətin şəxsiyyət terrorunda istifadə edilməsini, fərdlərin xəbərləri olmadan onların imiclərini zədələmək üçün ideal bir vasitə olduğunu unutmamalı və bundan bacardıqca uzaq durmağa çalışmalıyıq".

Vüsalə İbrahimli

Telegramda izləyin