Qərb mediasında Azərbaycanla bağlı qərəzli informasiya siyasəti: faktlar niyə siyasi narrativlərə qurban verilir?

İnformasiya məkanında Azərbaycan əleyhinə formalaşdırılan təsəvvürlər, seçmə yanaşma və jurnalistikanın əsas prinsipləri.Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində informasiya amili siyasi, iqtisadi və hərbi faktorlarla yanaşı, dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə və beynəlxalq nüfuzuna təsir edən mühüm vasitələrdən birinə çevrilib. Artıq hər hansı hadisənin yalnız baş verməsi deyil, həmin hadisənin necə təqdim olunması, hansı ifadələrlə auditoriyaya çatdırılması və hansı siyasi çərçivəyə salınması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xüsusilə rəqəmsal media və sosial şəbəkələrin sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə bir məlumatın qısa müddət ərzində milyonlarla insana çatdırılması mümkündür. Bu imkan informasiya azadlığı baxımından mühüm üstünlük olsa da, eyni zamanda manipulyasiya, kontekstdən çıxarılmış məlumat və təsdiqlənməmiş iddiaların sürətlə yayılması riskini də artırır.Azərbaycanla bağlı son dövrlərdə bəzi xarici media resurslarında yayılan materiallar məhz bu kontekstdə diqqət çəkir.

Goranboy hadisəsi və informasiya təqdimatındakı fərq

Sentyabrın 2-də Azərbaycanın Goranboy rayonunun Nizami kəndi yaxınlığında yanğın hadisəsi baş verib. Belə bir hadisənin media tərəfindən işıqlandırılması tamamilə təbiidir. Cəmiyyətin hadisənin nə vaxt, harada və hansı şəraitdə baş verdiyini bilməsi onun informasiya almaq hüququnun bir hissəsidir.
Lakin hadisənin təqdimat forması məsələnin başqa tərəfidir.
Polşada fəaliyyət göstərən "Nexta" kanalının hadisə ilə bağlı yaydığı məlumat Azərbaycan tərəfinin etirazına səbəb olub. Azərbaycan Medianın İnkişafı Agentliyi kanalın materialında subyektiv mülahizələrə yer verildiyini, hadisənin dövlətlərarası siyasi münasibətlər fonunda təqdim edilməsinə cəhd göstərildiyini və bunun ictimai rəyi çaşdırmaq riski yaratdığını bildirib.

Burada diqqət yetirilməli əsas məsələ konkret media qurumunun mövqeyindən daha genişdir: Nə üçün hər hansı hadisənin faktoloji tərəfi araşdırılmadan onun ətrafında siyasi versiya formalaşdırılmasına ehtiyac duyulur?
Bu sual təkcə Azərbaycan üçün deyil, ümumilikdə müasir jurnalistikanın qarşısında duran problemlərdən biridir.
Çünki xəbər başqa, şərh isə tamam başqa anlayışdır.
Hadisənin harada baş verdiyini, hansı qurumların məlumat yaydığını və hansı tədbirlərin görüldüyünü fakt kimi təqdim etmək mümkündür. Lakin hadisənin səbəbləri barədə araşdırma başa çatmadan siyasi motivlər irəli sürmək artıq şərhdir. Şərhin isə fakt kimi təqdim edilməsi auditoriyanın yanlış istiqamətləndirilməsinə səbəb ola bilər.

Jurnalistikanın qızıl qaydası: faktla ehtimalı qarışdırmamaq

Peşəkar jurnalistikanın əsas prinsiplərindən biri faktların yoxlanılmasıdır. Xəbər hazırlanarkən ən azı üç mühüm suala cavab verilməlidir: Nə baş verib?Bunu hansı mənbə təsdiqləyir?Hadisə ilə bağlı alternativ mövqelər nələrdir? Əgər bu suallara cavab verilmədən nəticə çıxarılırsa, ortaya jurnalist araşdırmasından daha çox siyasi interpretasiya çıxır.Xüsusilə Azərbaycan kimi geosiyasi baxımdan həssas regionda yerləşən ölkə ilə bağlı xəbərlərdə bu məsələ daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki adi bir hadisə belə regional siyasi proseslərlə əlaqələndirilə və auditoriyada daha geniş siyasi təsəvvür yarada bilər.Bu səbəbdən xarici media qurumlarının Azərbaycanda baş verən hadisələri işıqlandırarkən xüsusi diqqətli olması vacibdir.

Tənqid hüququ toxunulmazdır, lakin...

Azərbaycana münasibətdə beynəlxalq medianın tənqidi yeni məsələ deyil. Əslində hər bir dövlət kimi Azərbaycanın da xarici media tərəfindən tənqid olunması təbiidir.Media hakimiyyətlərin fəaliyyətini araşdıra, dövlət siyasətini sorğulaya, problemləri gündəmə gətirə və müxtəlif mövqeləri təqdim edə bilər. Bu, azad medianın fundamental funksiyalarından biridir.Lakin tənqid etmək hüququ faktları təhrif etmək hüququ demək deyil.Əgər media müəyyən dövlət qurumunu və ya dövlət siyasətini tənqid edirsə, bu tənqid konkret faktlara söykənməlidir. Qarşı tərəfin mövqeyi də təqdim olunmalıdır. Əks halda, jurnalistika obyektiv araşdırmadan birtərəfli siyasi mövqe ifadəsinə çevrilə bilər.

Məhz buna görə Azərbaycana qarşı yönələn tənqidlərin hamısını "qərəzli kampaniya" adlandırmaq nə qədər düzgün deyilsə, konkret materiallarda mövcud olan qərəzli yanaşmanı tənqid etməkdən çəkinmək də bir o qədər yanlış olar. Əsas meyar faktlardır.

Seçmə faktlar və kontekstdən çıxarma problemi

Müasir media mühitində ən geniş yayılmış manipulyasiya üsullarından biri faktın tamamilə saxtalaşdırılması deyil, onun seçmə şəkildə təqdim edilməsidir.Yəni hadisə həqiqətən baş verə bilər, lakin onun yalnız müəyyən hissəsi auditoriyaya çatdırılır. Digər mühüm detallar isə kənarda saxlanılır. Nəticədə formal baxımdan "doğru" olan məlumat ümumi kontekstdə yanlış təsəvvür yarada bilər.
Məsələn, hər hansı hadisənin baş verməsi fakt ola bilər. Lakin həmin hadisənin səbəbi, əvvəlki hadisələr, rəsmi açıqlamalar və digər tərəfin mövqeyi təqdim edilmədikdə oxucunun hadisə haqqında formalaşdırdığı təsəvvür reallıqdan fərqlənə bilər.Bu, müasir informasiya manipulyasiyasının ən mürəkkəb formalarından biridir.Çünki burada açıq yalan əvəzinə yarımçıq həqiqət istifadə olunur.

Azərbaycan ətrafında informasiya mübarizəsi niyə güclənir?

Azərbaycanın regionda artan siyasi və iqtisadi çəkisi ölkəyə beynəlxalq marağın da artmasına səbəb olur.
Qarabağ münaqişəsinin yeni mərhələyə keçməsi, regionda sülh gündəliyi, Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri, enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri, Xəzər regionunun geosiyasi əhəmiyyəti və Azərbaycanın Avropa enerji təhlükəsizliyindəki rolu ölkəni beynəlxalq media üçün mühüm mövzuya çevirib.

Bütün bunlar fonunda Azərbaycan haqqında müxtəlif siyasi və informasiya narrativlərinin meydana çıxması təəccüblü deyil. Lakin problem ondadır ki, bəzən Azərbaycanla bağlı xəbərlərdə ölkənin daxili və xarici siyasəti barədə əvvəlcədən formalaşdırılmış stereotiplər hadisənin özündən daha üstün mövqeyə çıxır.
Bu zaman jurnalistin qarşısında duran əsas vəzifə faktı mövcud narrativə uyğunlaşdırmaq deyil, faktın özünü araşdırmaq olmalıdır.

Qarabağ mövzusu və beynəlxalq media

Azərbaycanla bağlı beynəlxalq media materiallarının böyük hissəsində Qarabağ məsələsi xüsusi yer tutur.
Bu mövzu həm tarixi, həm siyasi, həm də humanitar baxımdan mürəkkəbdir. Ona görə də burada birtərəfli yanaşma ictimai təsəvvürlərin yanlış istiqamətə yönəlməsinə səbəb ola bilər.
Məsələnin müxtəlif tərəflərinin tarixi və siyasi mövqeləri mövcuddur. Buna görə də beynəlxalq media üçün ən doğru yol emosional ifadələrdən deyil, sənədlərdən, beynəlxalq hüquq prinsiplərindən, rəsmi mövqelərdən və müstəqil mənbələrdən istifadə etməkdir.Azərbaycanın mövqeyi ilə razılaşmamaq mümkündür. Lakin ölkənin mövqeyini təqdim etmədən onun haqqında obyektiv material hazırlamaq mümkün deyil.

Sosial şəbəkələr problemi daha da dərinləşdirir

Ənənəvi media ilə yanaşı, sosial şəbəkələr də informasiya prosesinin əsas iştirakçısına çevrilib.
Bu platformalarda xəbərin doğruluğundan daha çox onun emosional təsir gücü ön plana çıxa bilir. Sensasion başlıq, siyasi ittiham və emosional ifadələr daha sürətlə yayılır.
Belə şəraitdə media qurumları da bəzən auditoriyanın diqqətini cəlb etmək üçün daha sərt başlıqlara və siyasi kontekstə üstünlük verirlər.

Nəticədə oxucu çox vaxt xəbərin özünü deyil, onun başlığını yadda saxlayır.
Bu isə informasiya manipulyasiyasının təsir imkanlarını daha da artırır.

"Qərb mediası" vahid anlayış deyil

Məsələyə obyektiv yanaşmaq üçün başqa bir mühüm məqamı da qeyd etmək lazımdır.
Qərb mediasını vahid siyasi mərkəz kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Qərb ölkələrində müxtəlif redaksiya siyasətinə malik çoxsaylı media qurumları fəaliyyət göstərir. Onların Azərbaycanla bağlı mövqeləri də eyni deyil.
Ona görə də konkret media resursunun materialında problem aşkar edilirsə, tənqid həmin materiala və həmin redaksiyanın konkret yanaşmasına yönəlməlidir.Bu, həm Azərbaycan tərəfinin mövqeyini daha əsaslandırılmış edir, həm də informasiya mübarizəsində etibarlılığı artırır.

Azərbaycana qarşı informasiya təzyiqinə ən effektiv cavab nədir?

Azərbaycan üçün bu sahədə əsas məsələ yalnız xarici medianın materiallarına etiraz etməkdən ibarət olmamalıdır.
Ən effektiv cavab peşəkar, operativ və şəffaf informasiya siyasətidir.Hadisə baş verən kimi rəsmi məlumatın təqdim olunması, xarici jurnalistlərin suallarının cavablandırılması, beynəlxalq auditoriya üçün ingilis və digər dillərdə məlumatların operativ yayılması, faktların sənədlərlə təsdiqlənməsi və yanlış məlumatların sürətlə təkzib edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İnformasiya boşluğu yarandıqda həmin boşluğu başqalarının versiyaları doldurur.
Bu səbəbdən informasiya təhlükəsizliyinin mühüm elementlərindən biri də vaxtında və etibarlı məlumat verməkdir.

Media savadlılığı - cəmiyyətin əsas müdafiə mexanizmi

Bu prosesdə yalnız dövlət qurumlarının deyil, cəmiyyətin də üzərinə böyük məsuliyyət düşür.
Oxucu hər gördüyü xəbərə avtomatik inanmaq əvəzinə mənbəni araşdırmalı, xəbərin başqa media resurslarında necə təqdim edildiyinə baxmalı, faktla müəllifin şəxsi şərhini ayırmağı bacarmalıdır.Media savadlılığının yüksəldilməsi dezinformasiyaya qarşı ən güclü müdafiə vasitələrindən biridir.Çünki informasiya müharibəsində auditoriya nə qədər hazırlıqlı olarsa, manipulyasiyanın təsiri də bir o qədər azalır.

Əsas məsələ: Azərbaycan haqqında hansı təsəvvür formalaşdırılır?

Beynəlxalq medianın gücü ondadır ki, dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan insanların müəyyən ölkə haqqında təsəvvürlərinin formalaşmasına təsir göstərə bilir.Azərbaycan haqqında ardıcıl şəkildə yalnız mənfi, konflikt və siyasi qarşıdurma kontekstində materialların təqdim olunması ölkə barədə birtərəfli təsəvvür yarada bilər. Bu isə təkcə siyasi imic məsələsi deyil.

Ölkənin turizm potensialı, investisiya mühiti, iqtisadi imkanları, mədəniyyəti və beynəlxalq əməkdaşlıq perspektivləri haqqında formalaşan təsəvvürlər də informasiya mühitindən təsirlənir.
Buna görə də Azərbaycanla bağlı beynəlxalq media siyasətində obyektivliyin qorunması həm ölkənin, həm də beynəlxalq auditoriyanın marağındadır.

Goranboy rayonunun Nizami kəndi yaxınlığında baş vermiş yanğınla bağlı "Nexta" kanalının yaydığı məlumat ətrafında yaranmış müzakirə əslində daha böyük bir problemin - müasir informasiya məkanında faktların siyasi narrativlərlə əvəzlənməsi təhlükəsinin - növbəti nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada əsas məsələ hansı media qurumunun hansı siyasi mövqedə dayanması deyil. Əsas məsələ jurnalistikanın fundamental prinsiplərinin qorunmasıdır.

Fakt yoxlanmalıdır. Mənbə göstərilməlidir. Qarşı tərəfin mövqeyi təqdim edilməlidir. Ehtimal fakt kimi qələmə verilməməlidir. Hadisə siyasi məqsədlərlə kontekstdən çıxarılmamalıdır.
Azərbaycanın xarici mediada tənqid olunması normaldır. Lakin tənqid obyektiv faktlara söykənməli, manipulyativ təqdimatdan uzaq olmalıdır.

Bu baxımdan Azərbaycanın da qarşısında mühüm vəzifələr dayanır: informasiya siyasətini daha çevik qurmaq, beynəlxalq mediaya açıq kommunikasiya kanallarını genişləndirmək, xarici dillərdə informasiya resurslarını gücləndirmək və ölkə haqqında yayılan yanlış məlumatlara faktlarla cavab vermək.
Çünki müasir dünyada informasiya uğrunda mübarizə yalnız məlumatı kimin daha tez yayması ilə ölçülmür. Əsas məsələ kimin daha etibarlı, yoxlanılmış və əsaslandırılmış informasiya təqdim etməsidir.
Azərbaycanın informasiya məkanında əsas strategiyası da məhz bu prinsip üzərində qurulmalıdır: emosional qarşıdurmadan çox fakt, ittihamdan çox sübut, siyasi şüardan çox peşəkar informasiya.
Belə olduqda istənilən qərəzli yanaşmanın qarşısına daha güclü arqument qoymaq mümkündür - həqiqətin özü.

Cavanşir Paşazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin