Qız uşaqlarının taleyi niyə qurban verilir? İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrinin acı reallığı

Azyaşlı qızları ərə vermək ənənə deyil, uşağın taleyinə müdaxilədir. Məktəb yaşında bir uşağı ailə məsuliyyətinə, erkən hamiləliyə və mümkün zorakılığa sürükləyib sonra bunu adət, ailə qərarı və ya dini dəyərlərlə izah etmək problemin mahiyyətini gizlətməkdən başqa bir şey deyil. İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah məsələsi milyonlarla qızın hüquqları, sağlamlığı və gələcəyi ətrafında ciddi suallar yaradır. Ən sərt həqiqət isə budur: uşağın səsini eşitməyən, onun gələcəyini başqalarının qərarına tabe edən cəmiyyət özünü nə qədər müdafiə etsə də, bu problemin məsuliyyətindən yayına bilməz.

Dünyanın bəzi bölgələrində qız uşaqları hələ məktəbə getməli, dostları ilə oynamalı, kitab oxumalı, arzular qurmalı olduqları yaşda gəlinliyə hazırlanırlar. Onların gələcəyi haqqında qərar bəzən özlərindən xəbərsiz verilir. Bir gün məktəbə gedən uşaq növbəti gün özünü ailə məsuliyyətinin ortasında tapa bilər. Onun istəkləri, qorxuları, təhsili və gələcək planları isə böyüklərin qərarları qarşısında əhəmiyyətsizləşdirilir.

Bu mənzərəni hansı sözlərlə yumşaltmaq olar? Hansı ənənə uşağın təhsil hüququndan məhrum edilməsini, sağlamlığının riskə atılmasını və həyatının vaxtından əvvəl dəyişdirilməsini haqq qazandıra bilər? Hansı sosial bəhanə azyaşlı qızın gələcəyini onun əlindən almağı qəbulolunan edir? Bu sualların qarşısında adət-ənənə arqumenti kifayət etmir. Çünki uşağın hüquqları böyüklərin rahatlığına, ailənin nüfuzuna və cəmiyyətin köhnəlmiş düşüncələrinə qurban verilə bilməz.

Erkən nikahın ən dəhşətli tərəfi yalnız uşağın nikaha cəlb olunması deyil. Əsl faciə onun bundan sonra hansı həyatla üzləşəcəyidir. Təhsil yarımçıq qala bilər, sosial çevrə darala bilər, iqtisadi asılılıq yarana bilər, erkən hamiləlik və doğuşla bağlı sağlamlıq riskləri arta bilər. Qız zorakılığa məruz qaldıqda kömək istəməyə, ailəsindən ayrılmağa və ya hüquqlarını müdafiə etməyə imkan tapmaya bilər. Uşaqlıq dövründə qurulmalı olan şəxsiyyət, müstəqillik və gələcək imkanları başqalarının gözləntiləri altında sıxışdırıla bilər.

İran bu problemin hüquqi tərəfinin nə qədər mübahisəli ola bildiyini göstərən nümunələrdən biridir. Ölkənin mülki qanunvericiliyinin 1041-ci maddəsinə əsasən, qızların 13, oğlanların 15 yaşından əvvəl nikahı müəyyən şərtlərlə, qanuni nümayəndənin icazəsi və səlahiyyətli məhkəmənin qərarı ilə mümkün ola bilər. Uşaqların müdafiəsi baxımından narahatlıq doğuran məqam da məhz budur: bu yaşlarda nikahın hüquqi istisnalarla mümkün sayılması uşağın həmin məsuliyyətə hazır olduğunu göstərmir.

Qanunvericilikdə müəyyən prosedurun nəzərdə tutulması uşağın fiziki, psixoloji və sosial inkişafı ilə bağlı sualları aradan qaldırmır. On üç yaşlı qızın gələcəyi haqqında qərar vermək üçün hansı imkanları var? O, öz təhsilinin, sağlamlığının və uzunmüddətli həyat şəraitinin nəticələrini nə dərəcədə dərk edə bilər? Ailənin razılığı onun hüquqlarının qorunmasına avtomatik təminat verirmi? Bu sualları cavabsız qoymaq hüquqi məsələnin arxasında dayanan insan taleyini görməzdən gəlməkdir.

Uşağın gələcəyi böyüklərin razılığından ibarət sənədə çevrilməməlidir. Valideynin hüquq və məsuliyyətləri uşağın mənafeyini qorumaq üçündür, onun həyatını istədiyi kimi müəyyənləşdirmək üçün deyil. Əgər ailənin qərarı uşağın təhsilinə, sağlamlığına və təhlükəsizliyinə zərər vurursa, dövlət uşağın müdafiəsini təmin etməlidir. Əks halda, uşağın hüquqları yalnız kağız üzərində qalan müddəalara çevrilər.

Əfqanıstanda isə qızların vəziyyəti daha ağır sosial və humanitar böhran fonunda inkişaf edir. Uzunmüddətli münaqişələr, yoxsulluq və Taliban hakimiyyətinin qızların orta və ali təhsilinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər onların gələcək imkanlarını ciddi şəkildə daraldıb. Məktəbə gedə bilməyən, təhsilini davam etdirmək imkanından məhrum edilən, müstəqil həyat qurmaq yolları məhdudlaşdırılan qızların qarşısında seçimlər getdikcə azalır.

Burada xüsusilə təhlükəli bir ziddiyyət yaranır: əvvəlcə qızın gələcəyini quran imkanlar məhdudlaşdırılır, sonra isə həmin məhdudiyyətlərin yaratdığı çıxılmaz vəziyyət onun erkən nikaha cəlb edilməsinə zəmin yarada bilir. Təhsil qapıları bağlanan, peşə qazanmaq və iqtisadi müstəqillik əldə etmək imkanları azalan uşağın müdafiəsizliyi artır. Bu vəziyyətdə erkən nikahın ailənin problemlərini həll edən vasitə kimi təqdim edilməsi qızın qarşılaşdığı təhlükələri daha da ağırlaşdıra bilər.

Yoxsulluq real problemdir. Müharibə ailələri ağır vəziyyətə sala, valideynləri çıxılmaz seçimlərlə üz-üzə qoya bilər. Lakin yoxsulluğun qurbanı uşağın özü olmamalıdır. Ailənin maddi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq dövlətin, humanitar qurumların və sosial müdafiə sisteminin qarşısında duran vəzifədir. Qızın təhsilini yarımçıq qoymaq və onu erkən nikaha yönəltmək yoxsulluğun həlli deyil. Bu, uşağın imkanlarını daha da məhdudlaşdırmaq və gələcəkdə iqtisadi asılılığını dərinləşdirmək riski daşıyır.

Əfqanıstanın vəziyyəti beynəlxalq ictimaiyyətin də məsuliyyətini gündəmə gətirir. Uşaqların təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması, onların təhlükəsizliyinin zəifləməsi və erkən nikah riskinin artması yalnız uzaq bir ölkədə baş verən hadisələr kimi qiymətləndirilməməlidir. Beynəlxalq qurumların hesabatları, bəyanatları və çağırışları real müdafiə tədbirləri, humanitar yardım, təhsilə çıxış və risk altında olan qızlara dəstək ilə müşayiət olunmalıdır. Uşaqların hüquqlarının müdafiəsi sözlərdən ibarət qalmamalıdır.

Bəzi ərəb ölkələrində, xüsusilə münaqişə və yoxsulluqdan əziyyət çəkən icmalarda da erkən nikah ciddi narahatlıq doğurur. Yəməndəki humanitar böhran kimi şəraitlər ailələrin sosial müdafiə imkanlarını zəiflədə və qızları daha həssas vəziyyətə sala bilər. Bununla belə, ərəb ölkələrinin hamısını eyni hüquqi və sosial mənzərədə təqdim etmək düzgün olmaz. Qanunlar, nikah yaşına dair normalar və onların tətbiqi ölkələr arasında fərqlənir. Tənqid konkret qanunlara, uşaqların hüquqlarını pozan praktikaya və bu halların qarşısını ala bilməyən müdafiə mexanizmlərinə yönəlməlidir.

Erkən nikahın nəticələri barədə danışarkən tibbi təhlükələri də açıq göstərmək lazımdır. Yeniyetməlik dövründə hamiləlik yaş, sağlamlıq vəziyyəti və tibbi xidmətə çıxışdan asılı olaraq əlavə risklər yarada bilər. Hamiləlik və doğuşla bağlı ağırlaşmalar, anemiya və psixoloji gərginlik qızın sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə keyfiyyətli tibbi yardımın əlçatan olmadığı yerlərdə bu təhlükələr daha ciddi ola bilər. Uşağın sağlamlığı böyüklərin sosial gözləntilərindən və ya ənənəvi təsəvvürlərindən daha aşağı səviyyədə qiymətləndirilə bilməz.

Lakin erkən nikahın faciəsi təkcə fiziki sağlamlıqla məhdudlaşmır. Uşaq özünü müdafiə edə bilmədikdə, qorxduğu üçün danışmadıqda və ya ailəsinin qərarına etiraz etməkdən çəkindikdə onun həqiqi iradəsi görünməz olur. Susmaq razılıq deyil. Qorxu ilə verilən cavab sərbəst seçim deyil. Təzyiq altında qəbul edilən qərar isə uşağın hüquqlarının qorunduğuna dəlil sayıla bilməz.

Ən təhlükəli məqam cəmiyyətin belə hallara alışmasıdır. İnsanlar erkən nikahı eşidəndə təəccüblənmirsə, uşağın təhsilinin yarımçıq qalmasını adi hadisə kimi qəbul edirsə, ailənin qərarını sorğulamaqdan çəkinirsə, problem yalnız ayrı-ayrı ailələrin davranışında deyil. Burada sosial laqeydlik də mühüm rol oynayır. Uşağın hüquqlarının pozulmasına susmaq həmin pozuntunun qarşısını almır; əksinə, müdafiəsiz uşağın tək qalmasına şərait yaradır.

Erkən nikah yoxsulluq və gender bərabərsizliyinin nəsildən-nəslə ötürülməsini də gücləndirə bilər. Təhsilini yarımçıq qoyan qızın gələcəkdə peşə əldə etmək və öz gəlirini qazanmaq imkanları azalır. İqtisadi asılılıq onun ailədaxili qərarlarda iştirakını zəiflədə bilər. Zorakılıqla üzləşdiyi halda maddi imkanların və sosial dəstəyin olmaması təhlükəli münasibətdən uzaqlaşmasını çətinləşdirə bilər. Beləliklə, uşağın gələcəyi təkcə bir qərarla deyil, həmin qərarın doğurduğu uzunmüddətli məhdudiyyətlərlə də zədələnir.
Bu səbəbdən erkən nikahla mübarizə yalnız ictimai çağırışlardan ibarət ola bilməz. Uşaqların nikaha cəlb olunmasının qarşısını alan aydın və işlək qanunlar, real nəzarət, məktəbdən yayınma hallarının araşdırılması, sosial yardım, hüquqi müdafiə və təhlükəsiz sığınacaq imkanları təmin edilməlidir. Məcburi və qeyri-rəsmi birliklər də uşaqları müdafiəsiz vəziyyətdə qoymamalıdır. Risk altında olan qızlar üçün yardım almaq asan, təhlükəsiz və əlçatan olmalıdır.

Azərbaycan üçün də əsas nəticə aydındır: erkən nikahla mübarizə yalnız hadisə ictimailəşəndən sonra başlayan reaksiya olmamalıdır. Təhsil müəssisələri, sosial xidmətlər, səhiyyə qurumları və hüquq-mühafizə orqanları uşaqların müdafiəsi üçün əlaqəli fəaliyyət göstərməlidir. Ailələrin sosial problemləri vaxtında müəyyənləşdirilməli, uşaqların təhsildən yayınmasının səbəbləri araşdırılmalı, qızlara hüquqlarını öyrənmək və təhlükə zamanı kömək istəmək imkanları yaradılmalıdır. Uşağın taleyi ilə bağlı risklər vaxtında aşkarlanmadıqda müdaxilə gecikə bilər.

Media da bu mövzunu sensasiya naminə deyil, ictimai məsuliyyətlə işıqlandırmalıdır. Erkən nikahın qurbanı olan uşaqların kimliyinin açıqlanması, onların şəxsi həyatının istismar edilməsi və ailələrin təzyiqinə yenidən məruz qalması yolverilməzdir. Jurnalistikanın vəzifəsi uşağı ikinci dəfə zərərçəkənə çevirmək deyil, problemin səbəblərini araşdırmaq, hüquqi boşluqları göstərmək və məsul qurumların fəaliyyətini sorğulamaqdır.
Bu məsələdə dini və ənənəvi arqumentlər də tənqidi qiymətləndirilməlidir. Heç bir xalqı və ya dini bütövlükdə erkən nikahla eyniləşdirmək doğru deyil. Lakin dini və mədəni dəyərlər adı altında uşağın hüquqlarının məhdudlaşdırılması da qəbul edilə bilməz. Ənənə uşağın müdafiəsini təmin edirsə, cəmiyyət üçün müsbət dəyərdir. Onun sağlamlığına, təhsilinə və gələcəyinə zərər vurmaq üçün istifadə edilirsə, həmin praktika dəyişdirilməlidir.

İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah problemi dünyanın qarşısına sərt bir həqiqət qoyur: uşaqların hüquqları böyüklərin razılığına bağlı olmamalıdır. Qız uşağı ailənin iqtisadi çətinliyini həll etmək vasitəsi, sosial təzyiqin qurbanı və ya köhnəlmiş düşüncələrin icraçısı deyil. O, öz gələcəyi, ləyaqəti və hüquqları olan insandır.

Uşağın uşaqlığını əlindən almaqla onun gələcəyini qurmaq mümkün deyil. Azyaşlı qızı nikaha cəlb etməyi adət adı ilə müdafiə etmək problemin mahiyyətini dəyişmir. Uşağın təhsilini, sağlamlığını və təhlükəsizliyini riskə atan praktikaya qarşı açıq mövqe lazımdır. Qanun işləməli, dövlət müdaxilə etməli, sosial müdafiə güclənməli və cəmiyyət susqunluqdan çıxmalıdır.

Qız uşağı məktəbə getməli olduğu yaşda gəlinliyə hazırlanırsa, onun arzuları başqalarının qərarları ilə əvəz edilirsə, sağlamlığı və gələcəyi təhlükə altına düşürsə, bunu adi ailə məsələsi kimi təqdim etmək olmaz. Bu, uşağın hüquqları ilə bağlı ciddi ictimai problemdir və cavabdehlik tələb edir.
Bir uşağın gələcəyi ənənənin arxasında gizlədilən bəhanələrə qurban verilə bilməz. Uşağı qorumaq seçim deyil, məsuliyyətdir. Bu məsuliyyətdən yayınan hər bir hüquqi və sosial sistem isə özünü sərt suallar qarşısında tapmalıdır.

Elnarə Akimova
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin