Azərbaycan-Böyük Britaniya strateji tərəfdaşlığı: yeni geosiyasi reallıqlar, iqtisadi əməkdaşlıq və uzunmüddətli inkişaf perspektivləri

Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə iki ölkə arasındakı münasibətlərin mahiyyətini, gələcək inkişaf istiqamətlərini və qarşılıqlı əməkdaşlığın prioritetlərini müəyyənləşdirən mühüm siyasi sənəd kimi diqqət çəkir. Bu sənəd Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin ənənəvi iqtisadi və enerji əməkdaşlığı çərçivəsindən daha geniş müstəviyə keçməsini, siyasi dialoqun, təhlükəsizlik məsələlərinin, iqtisadi əlaqələrin və humanitar sahədə tərəfdaşlığın inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutan strateji yanaşmanı ifadə edir.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin etibarlılığı, regional sabitlik və iqtisadi dayanıqlılıq məsələlərinin dövlətlərin xarici siyasətində əsas yer tutduğu bir dövrdə Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında strateji tərəfdaşlığın əhəmiyyəti daha geniş məna kəsb edir. Cənubi Qafqazın geosiyasi mövqeyi, Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm nəqliyyat və enerji qovşağına çevrilməsi, Böyük Britaniyanın isə beynəlxalq iqtisadi və siyasi münasibətlərdəki mövqeyi bu əməkdaşlığın qarşılıqlı maraqlar əsasında inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.

Azərbaycanın müstəqillik dövründə həyata keçirdiyi çoxşaxəli xarici siyasət kursu müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərlə qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulmasına əsaslanıb. Bu siyasətdə Böyük Britaniya ilə əlaqələr xüsusi yer tutur. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasından sonra siyasi dialoq tədricən genişlənib, iqtisadi əlaqələr möhkəmlənib, enerji sektoru isə əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Xüsusilə Azərbaycanın zəngin enerji ehtiyatlarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması, Xəzər regionunun enerji potensialının Avropa üçün əhəmiyyətinin artması ikitərəfli münasibətlərə strateji xarakter verib.

Bununla yanaşı, bugünkü əməkdaşlığın əhəmiyyəti yalnız enerji resursları ilə ölçülə bilməz. Birgə Bəyannamənin siyasi mahiyyəti ondan ibarətdir ki, tərəflər münasibətləri daha geniş sahələr üzrə inkişaf etdirmək, qarşılıqlı etimadı gücləndirmək və uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün institusional əsasları möhkəmləndirmək niyyətini ortaya qoyurlar.

Bəyannamənin imzalanması Azərbaycan diplomatiyasının çoxşaxəli əməkdaşlıq strategiyasının mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Sənədin 12 noyabr 2026-cı ildə Dublin şəhərində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnham tərəfindən imzalanması münasibətlərin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu rəsmiləşdirir. Bu hadisə 1994-cü və 1998-ci illərdə qəbul edilmiş birgə bəyannamələrlə formalaşan siyasi-hüquqi və diplomatik ənənənin davamıdır.

Bəyannamənin diqqət çəkən əsas məqamlarından biri tərəflərin BMT Nizamnaməsinə, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətə sadiqliyini bir daha təsdiqləməsidir. Bu müddəa Azərbaycanın xarici siyasətinin fundamental prinsipləri ilə uzlaşır. Azərbaycan hər zaman dövlətlərin ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığının beynəlxalq münasibətlər sistemində əsas meyar olmasını müdafiə edib.

Xüsusilə Cənubi Qafqazda uzun illər davam etmiş münaqişələrdən sonra yaranmış yeni reallıqlar fonunda bu yanaşma mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bəyannamədə 8 avqust 2025-ci il tarixli Vaşinqton Sülh Zirvəsi Bəyannaməsinə istinad edilməsi, Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan addımların müsbət qarşılanması diqqətəlayiqdir. Böyük Britaniya iki ölkə arasında ikitərəfli dialoq vasitəsilə davamlı sülhə nail olmaq səylərinə dəstəyini ifadə edir.

Bu, Azərbaycanın regionda sülh gündəliyinin beynəlxalq müstəvidə müzakirə olunması və əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Davamlı sülhün təmin olunması yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmamalı, iqtisadi əlaqələrin inkişafı, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və regional inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır. Azərbaycan məhz bu yanaşmanı regional siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi irəli sürür.

Bəyannamənin birinci əsas istiqaməti müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıqdır. Müasir dünyada təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız hərbi müdafiə məsələləri ilə məhdudlaşmır. Kibertəhlükəsizlik, sərhəd təhlükəsizliyi, transmilli cinayətkarlıq, hüquq-mühafizə orqanları arasında əməkdaşlıq və beynəlxalq təhdidlərə qarşı birgə fəaliyyət dövlətlər üçün getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Sənəddə müdafiə sahəsində təlimlərin keçirilməsi, institusional imkanların gücləndirilməsi, hərbi uyğunluğun artırılması və müdafiə sənayesi üzrə birgə təşəbbüslərin araşdırılması nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı, hüquq-mühafizə orqanları arasında tərəfdaşlığın, sərhəd idarəçiliyinin, məhkəmə və hüquqi əməkdaşlığın genişləndirilməsi də prioritetlər sırasında yer alır.

Bu istiqamət Azərbaycan üçün bir neçə baxımdan əhəmiyyətlidir. İlk növbədə, ölkəmizin mürəkkəb regional təhlükəsizlik mühitində yerləşməsi müxtəlif beynəlxalq tərəfdaşlarla təcrübə mübadiləsini və institusional əməkdaşlığı zəruri edir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın beynəlxalq nəqliyyat və enerji marşrutlarında artan rolu bu infrastrukturun təhlükəsizliyinin təmin edilməsini də strateji məsələyə çevirir.

Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın inkişafı Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət kursuna və milli maraqlarına uyğun şəkildə həyata keçirilməsi baxımından da vacibdir. Strateji tərəfdaşlıq qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasına, təcrübə mübadiləsinə və konkret sahələrdə praktiki nəticələrin əldə edilməsinə əsaslanmalıdır.

Bəyannamənin ikinci mühüm istiqaməti ticarət, investisiya və iqtisadi artımla bağlıdır. Bu sahə Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin ənənəvi güclü tərəflərindən biri olsa da, yeni sənəd iqtisadi əməkdaşlığın daha da şaxələndirilməsini hədəfləyir.

Məlumdur ki, Böyük Britaniya uzun illərdir Azərbaycanın enerji sektorunda mühüm investorlardan biridir. Xüsusilə BP şirkətinin ölkəmizdə həyata keçirdiyi layihələr Azərbaycan iqtisadiyyatının beynəlxalq enerji bazarlarına inteqrasiyasında mühüm rol oynayıb. Prezident İlham Əliyevin Böyük Britaniyanın Baş naziri ilə görüşündə qeyd olunduğu kimi, Birləşmiş Krallıq Azərbaycanın ən böyük Avropa investorudur. İki ölkənin enerji sahəsində əməkdaşlığı artıq 30 ildən çoxdur ki, davam edir.

Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfənin mühüm göstəricisidir. Xəzər hövzəsinin enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılması, ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi və Avropanın enerji təchizatında Azərbaycanın rolunun artması ikitərəfli münasibətlərə xüsusi strateji məzmun qazandırıb.

Lakin yeni mərhələdə əsas məqsəd yalnız ənənəvi enerji sektorunda mövcud əməkdaşlığı qorumaq deyil, eyni zamanda iqtisadi əlaqələri yeni sahələr hesabına genişləndirməkdir. Bəyannamədə bərpaolunan enerji, infrastruktur, xidmət sektoru, maliyyə bazarları və yaşıl maliyyələşmə kimi istiqamətlərin xüsusi qeyd olunması bunun bariz nümunəsidir.

Azərbaycanın iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi strategiyası baxımından bu müddəalar mühüm perspektivlər yaradır. Neft-qaz sektorundan əldə edilən gəlirlərin qeyri-neft sahələrinin inkişafına yönəldilməsi, yeni texnologiyaların tətbiqi, sənaye istehsalının genişləndirilməsi və xarici investisiyaların cəlb edilməsi ölkənin uzunmüddətli iqtisadi prioritetlərindəndir.

Böyük Britaniyanın maliyyə, konsaltinq, mühəndislik, infrastruktur və innovasiya sahələrində təcrübəsi Azərbaycanın iqtisadi modernləşmə prosesinə əlavə imkanlar qazandıra bilər. Bunun üçün bəyannamədə nəzərdə tutulan bizneslərarası əlaqələrin inkişafı, kommersiya tərəfdaşlıqlarının təşviqi və investisiya mühitinin genişləndirilməsi praktik nəticələrlə müşayiət olunmalıdır.

Sənədin diqqətçəkən digər müddəası Orta Dəhlizin inkişafına dəstək məsələsidir. Bu dəhliz Azərbaycanı Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında birləşdirən mühüm nəqliyyat-logistika marşrutudur. Qlobal ticarət yollarının yenidən formalaşdığı, alternativ nəqliyyat istiqamətlərinə tələbatın artdığı indiki şəraitdə Azərbaycanın tranzit imkanları daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanın geoiqtisadi mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, region ölkələri arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılığın və əməkdaşlığın genişlənməsinə də şərait yaradır. Nəqliyyat infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi, logistika mərkəzlərinin yaradılması, liman və dəmir yolu imkanlarının genişləndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi bu istiqamətdə əsas məsələlərdir.

Böyük Britaniyanın Orta Dəhlizin inkişafına dəstək verməsi isə əməkdaşlığa əlavə beynəlxalq iqtisadi ölçü qazandırır. Söhbət yalnız yüklərin bir məntəqədən digərinə daşınmasından getmir. Bu marşrut həm də investisiyaların, texnologiyaların, ticarət əlaqələrinin və yeni iqtisadi tərəfdaşlıqların inkişafına xidmət edə bilər.

Azərbaycanın Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizindəki mövqeyi ölkəmizə regional iqtisadi proseslərdə mühüm rol oynamaq imkanı verir. Bu baxımdan Böyük Britaniya ilə nəqliyyat-logistika əməkdaşlığının genişləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə qarşılıqlı fayda vəd edən istiqamətlərdəndir.

Bəyannamədə yaşıl enerji keçidi də xüsusi yer tutur. Dünya iqtisadiyyatında enerji transformasiyasının sürətləndiyi bir vaxtda Azərbaycan ənənəvi enerji istehsalçısı olmaqla yanaşı, bərpaolunan enerji sahəsində də yeni imkanlar formalaşdırır. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, günəş enerjisi imkanları və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji konsepsiyasının tətbiqi bu sahənin perspektivlərini artırır.

Azərbaycanın enerji siyasətində yeni mərhələ ənənəvi enerji resurslarından səmərəli istifadə ilə yanaşı, alternativ enerji mənbələrinin inkişafını da nəzərdə tutur. Bu, həm iqtisadi şaxələndirmə, həm də ekoloji dayanıqlılıq baxımından əhəmiyyətlidir.

Böyük Britaniya ilə bərpaolunan enerji, yaşıl maliyyə və aşağı karbonlu texnologiyalar üzrə əməkdaşlığın genişləndirilməsi ölkəmizin bu istiqamətdə beynəlxalq təcrübədən yararlanmasına imkan verə bilər. Eyni zamanda, yaşıl iqtisadiyyat sahəsində yeni investisiya layihələrinin həyata keçirilməsi, mütəxəssislərin hazırlanması və texnologiya transferi üçün zəmin yarana bilər.

Maliyyə və kapital bazarları sahəsində əməkdaşlığın nəzərdə tutulması da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Sənəddə maliyyə institutları arasında dialoqun genişləndirilməsi, investisiyaların maliyyələşdirilməsi, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, ticarət maliyyələşməsi və yaşıl maliyyə imkanlarının artırılması məsələləri əksini tapıb. Bu istiqamət Azərbaycanın beynəlxalq maliyyə bazarlarına inteqrasiyası və biznes mühitinin inkişafı baxımından yeni perspektivlər aça bilər.

Burada əsas məsələ iqtisadi əməkdaşlığın konkret layihələr, yeni iş yerləri, müasir texnologiyalar və yerli istehsalın inkişafı ilə nəticələnməsidir. Xarici investisiyaların ölkə iqtisadiyyatına real əlavə dəyər qazandırması, yerli sahibkarların beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarının genişlənməsi və mütəxəssis potensialının artırılması tərəfdaşlığın səmərəliliyini müəyyən edən əsas meyarlardır.

Bəyannamənin üçüncü mühüm istiqaməti təhsil, elm və innovasiyadır. Bu sahənin ayrıca strateji prioritet kimi müəyyənləşdirilməsi göstərir ki, tərəflər gələcək münasibətlərin yalnız dövlətlərarası siyasi və iqtisadi əlaqələrlə məhdudlaşmasını istəmirlər. İnsan kapitalının inkişafı, bilik və təcrübə mübadiləsi, elmi-tədqiqat əlaqələri və texnoloji tərəfdaşlıq da əməkdaşlığın mühüm komponentləri hesab olunur.

Böyük Britaniya dünyanın tanınmış universitetləri, elmi-tədqiqat mərkəzləri və innovasiya institutları ilə seçilən ölkələrdən biridir. Azərbaycan üçün bu təcrübədən yararlanmaq, ali təhsil müəssisələri arasında əlaqələri genişləndirmək, peşə təhsilini müasirləşdirmək və əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr hazırlığını gücləndirmək əhəmiyyətlidir.

Sənəddə ali təhsil, peşə təhsili, rəqəmsal və texniki bacarıqlar, dövlət sektoru üzrə təlimlər və ixtisasartırma məsələləri xüsusi yer tutur. Bu yanaşma müasir iqtisadiyyatın əsas tələblərindən biri olan rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılmasına xidmət edir.

Xüsusilə süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə, yeni texnologiyalar və həyat elmləri sahəsində əməkdaşlığın nəzərdə tutulması gələcəyə hesablanmış mühüm addımdır. Hazırda süni intellekt dünya iqtisadiyyatının, dövlət idarəçiliyinin, təhsil sisteminin və sənayenin inkişafına ciddi təsir göstərir. Bu sahədə beynəlxalq təcrübə mübadiləsi Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya prosesinə töhfə verə bilər.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri iqtisadiyyatın texnoloji əsaslarının gücləndirilməsi, innovativ sahibkarlığın inkişafı və gənclərin müasir biliklərə yiyələnməsidir. Böyük Britaniya ilə universitetlər, tədqiqat institutları və biznes sektoru arasında birbaşa əməkdaşlıq bu məqsədlərə çatmaq üçün əlavə imkanlar yarada bilər.

Bəyannamədə xalqlararası əlaqələrin, mədəni münasibətlərin və peşəkar şəbəkələrin inkişafına da xüsusi diqqət yetirilir. Çünki dövlətlərarası tərəfdaşlığın uzunömürlü olması üçün hökumətlər arasında dialoqla yanaşı, cəmiyyətlər arasında da qarşılıqlı anlaşma və etimad möhkəmlənməlidir. Tələbə mübadiləsi, akademik proqramlar, mədəni layihələr və peşəkar əlaqələr iki ölkənin vətəndaşları arasında daha sıx münasibətlərin formalaşmasına xidmət edə bilər.

Sənədin institusional baxımdan mühüm yeniliklərindən biri Strateji Tərəfdaşlıq üzrə illik görüşlərin keçirilməsi barədə razılaşmadır. Bu görüşlər çərçivəsində üç əsas istiqamət üzrə görülən işlər nəzərdən keçiriləcək, gələcək prioritetlər müəyyənləşdiriləcək və praktiki addımlar razılaşdırılacaq. Belə mexanizm bəyannamədə əks olunan məqsədlərin icrasına nəzarət və nəticələrin qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Eyni zamanda, əməkdaşlığın mövcud resurslar və tərəflərin milli qanunvericiliyi çərçivəsində həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu müddəa sənədin icrasının konkret imkanlardan və müvafiq hüquqi prosedurlardan asılı olacağını göstərir. Deməli, strateji tərəfdaşlığın real nəticələri gələcəkdə imzalanacaq praktiki razılaşmalar, layihələr və onların icra vəziyyəti ilə ölçüləcək.

Ümumilikdə, Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə iki ölkənin münasibətlərində yeni mərhələnin siyasi və institusional əsaslarını müəyyən edir. Sənədin əhatə dairəsi göstərir ki, tərəflər əməkdaşlığı enerji sektorundan müdafiə və təhlükəsizliyə, iqtisadiyyatdan nəqliyyata, təhsildən süni intellektə qədər geniş sahələrdə inkişaf etdirmək niyyətindədirlər.

Bu tərəfdaşlığın Azərbaycanın milli maraqları baxımından əhəmiyyəti onun ölkəmizin beynəlxalq əlaqələrinin şaxələndirilməsinə, xarici investisiyaların cəlbinə, regional iqtisadi mövqeyinin möhkəmlənməsinə və yeni texnologiyalara çıxış imkanlarının genişlənməsinə xidmət edə bilməsindədir. Böyük Britaniya üçün isə Azərbaycan Cənubi Qafqazda, Xəzər regionunda, enerji təhlükəsizliyi və Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələrində mühüm əməkdaşlıq tərəfdaşıdır.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən xarici siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın müxtəlif beynəlxalq güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı hörmət və milli maraqlar əsasında münasibətlər qurmasıdır. Böyük Britaniya ilə strateji tərəfdaşlığın rəsmiləşdirilməsi də bu çoxşaxəli diplomatik xəttin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.

Ən vacib məqam isə budur ki, müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətin nüfuzu yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, onun iqtisadi imkanları, regional mövqeyi, enerji və nəqliyyat potensialı, diplomatik əlaqələri və beynəlxalq əməkdaşlığa verdiyi töhfə ilə müəyyən olunur. Azərbaycan bütün bu istiqamətlərdə öz mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır.

Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə də məhz bu reallıqlar fonunda qiymətləndirilməlidir. Sənəd Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin mövcud potensialını daha geniş əməkdaşlıq platformasına çevirmək üçün siyasi iradəni və ortaq niyyəti təsdiqləyir. Qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ bu niyyətin konkret iqtisadi, siyasi, texnoloji və humanitar nəticələrə çevrilməsidir. Bu isə həm Azərbaycan, həm də Böyük Britaniya üçün uzunmüddətli əməkdaşlığın yeni imkanlarını müəyyən edə bilər.

Cavanşir Paşazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin