Vahid məktəbli forması təhsildə bərabərlik və intizam siyasətinin mühüm elementi kimi

"Təhsil sisteminin inkişafı yalnız məktəblərin maddi-texniki bazasının yaxşılaşdırılması, müasir tədris metodlarının tətbiqi və müəllimlərin peşəkarlığının artırılması ilə məhdudlaşmır. Eyni zamanda, məktəbdə formalaşdırılan sosial mühit, şagirdlər arasında münasibətlər, bərabər imkanların təmin olunması və sağlam mənəvi dəyərlərin aşılanması da təhsilin keyfiyyətinə təsir göstərən mühüm amillərdəndir. Bu baxımdan, vahid məktəbli formasının tətbiqi sadəcə geyim qaydası deyil, məktəb mədəniyyətinin, sosial bərabərliyin və təhsil intizamının formalaşdırılması kontekstində təhlil edilməlidir".

Bu fikirləri Sonxeber.az-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Jalə Əliyeva bildirib.

Müasir cəmiyyətdə uşaqların sosiallaşması prosesinə təsir edən amillər getdikcə daha çoxşaxəli xarakter alır. Sosial şəbəkələr, istehlak mədəniyyəti, dəb meyilləri və maddi imkanlar arasındakı fərqlər məktəb yaşlı uşaqların davranışlarına və özlərini qiymətləndirməsinə təsir göstərə bilir. Belə şəraitdə məktəb yalnız bilik verən müəssisə deyil, həm də sosial fərqlərin təsirini azaltmağa, uşaqlar arasında qarşılıqlı hörməti və bərabərlik anlayışını möhkəmləndirməyə çalışan ictimai institut kimi çıxış etməlidir. Vahid məktəbli forması bu məqsədə xidmət edə biləcək vasitələrdən biridir.

Məsələnin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, məktəb mühitində şagirdlərin geyiminə görə fərqləndirilməsi onların psixoloji vəziyyətinə, özünəinamına və kollektivə uyğunlaşmasına mənfi təsir göstərə bilər. Ailələrin maddi imkanları eyni olmadığı üçün bəzi uşaqlar daha bahalı geyim və aksessuarlardan istifadə edir, digərləri isə belə imkanlara malik olmurlar. Bu fərqlər bəzən şagirdlər arasında müqayisələrə, istehzaya, sosial təzyiqə və özünü kənarda hiss etməyə səbəb ola bilər.

Vahid məktəbli formasının tətbiqi həmin fərqləri tamamilə aradan qaldırmasa da, onların gündəlik məktəb həyatında nümayiş etdirilməsini müəyyən dərəcədə məhdudlaşdıra bilər. Burada söhbət bütün uşaqların eyni sosial vəziyyətə gətirilməsindən deyil, məktəbdə maddi imkanların şagirdin mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amilə çevrilməsinin qarşısını almaqdan gedir. Təhsil müəssisəsində əsas meyar uşağın geyimi və ailəsinin maddi vəziyyəti deyil, onun biliyi, bacarığı, davranışı və şəxsi inkişafı olmalıdır.

Bu yanaşma təhsildə bərabər imkanlar prinsipinin praktik ifadələrindən biri hesab edilə bilər. Bununla belə, analitik baxımdan mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: vahid forma sosial bərabərliyin təmin olunması üçün zəruri ola bilən vasitələrdən biridir, lakin özlüyündə bərabərliyi təmin edən tam mexanizm deyil. Məktəbdə ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması, aztəminatlı ailələrdən olan uşaqlara dəstək, psixoloji xidmətlərin gücləndirilməsi və hər bir şagirdin ləyaqətinə hörmət edilməsi vahid forma siyasətini tamamlamalıdır.
Vahid məktəbli formasının təhsilə mümkün töhfələrindən biri də məktəbdə vahid kollektiv hissinin möhkəmləndirilməsidir. Müxtəlif sosial təbəqələrdən gələn uşaqların eyni geyim standartı ilə təhsil alması onların məktəbə mənsubluq hissini gücləndirə bilər. Bu, məktəbi yalnız fərdi maraqların deyil, ortaq məqsədlərin, məsuliyyətin və əməkdaşlığın formalaşdığı məkan kimi təqdim edir. Şagirdlər ümumi qaydalara əməl etməyi, kollektivin maraqlarını nəzərə almağı və başqalarının hüquqlarına hörmət göstərməyi öyrənirlər.
Bununla yanaşı, məktəb intizamını yalnız forma ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. İntizam ilk növbədə müəllim-şagird münasibətlərinin keyfiyyətindən, məktəbdə davranış qaydalarının ədalətli tətbiqindən, valideynlərlə əməkdaşlıqdan və uşaqlara göstərilən pedaqoji yanaşmadan asılıdır. Vahid forma məktəb qaydalarının görünən elementidir, lakin onun təhsil prosesinə real təsiri məktəbdə yaradılan ümumi mühitlə müəyyən olunur. Şagirdin formaya riayət etməsi ilə yanaşı, dərsə məsuliyyətli yanaşması, müəllimə hörmət etməsi və digər uşaqlarla sağlam münasibət qurması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Məsələnin iqtisadi tərəfi də xüsusi diqqət tələb edir. Vahid məktəbli forması bəzi ailələr üçün geyim seçimini asanlaşdıra və gündəlik xərclərin planlaşdırılmasına kömək edə bilər. Lakin formanın qiyməti yüksək olduqda, onun alınması aztəminatlı ailələr üçün əlavə maliyyə yükünə çevrilə bilər. Belə olan halda sosial bərabərliyi təşviq etmək məqsədi daşıyan tədbir gözlənilən nəticənin əksinə olaraq müəyyən çətinliklər yarada bilər.
Bu səbəbdən vahid forma siyasətinin uğuru yalnız vahid modelin müəyyən edilməsi ilə ölçülməməlidir. Geyimin münasib qiymətə olması, keyfiyyətli materiallardan hazırlanması, mövsümə uyğunluğu və müxtəlif yaş qruplarının ehtiyaclarını nəzərə alması əsas şərtlər sırasındadır. Zəruri hallarda sosial həssas ailələrin forma ilə təmin olunmasına dəstək mexanizmləri də nəzərdə tutulmalıdır. Eyni zamanda, məktəbli formasının əldə olunması ilə bağlı ailələrə əlavə və əsassız maliyyə öhdəliklərinin yaradılmasına yol verilməməlidir.
Digər mühüm məsələ vahid forma ilə şagirdlərin fərdiliyinin qorunması arasındakı tarazlığın təmin edilməsidir. Uşaqların fərqli xarakterləri, maraqları və özünüifadə formaları onların şəxsiyyət kimi inkişafının təbii hissəsidir. Buna görə də vahid geyim qaydaları şagirdlərin rahatlığını, sağlamlığını və fərdi ehtiyaclarını nəzərə alan çevik yanaşma ilə tətbiq edilməlidir. Məqsəd uşaqlar arasında süni eynilik yaratmaq deyil, onların bərabərhüquqlu təhsil mühitində iştirakına şərait yaratmaqdır.

Vahid məktəbli formasının tərbiyəvi əhəmiyyəti də məhz bu nöqtədə üzə çıxır. Şagirdlər məktəb qaydalarına riayət etməklə məsuliyyət, intizam və ictimai məkanda davranış mədəniyyəti qazanırlar. Lakin bu dəyərlər məcburiyyət və cəza vasitəsilə deyil, qaydaların mahiyyətinin izah olunması və şagirdlərdə şüurlu münasibətin formalaşdırılması ilə daha davamlı nəticə verir. Valideynlərin və müəllimlərin bu prosesdə əməkdaşlığı vacibdir.

Vahid məktəbli formasının təhsil nəticələrinə təsiri məsələsinə də obyektiv yanaşmaq lazımdır. Formanın tətbiqi öz-özlüyündə akademik göstəricilərin yüksələcəyinə zəmanət vermir. Şagirdlərin bilik səviyyəsi tədrisin keyfiyyəti, müəllimlərin hazırlığı, dərsliklərin məzmunu, təlim resursları, ailə mühiti və uşaqların öyrənməyə motivasiyası kimi çoxsaylı amillərdən asılıdır. Bununla belə, vahid forma məktəb mühitində sosial müqayisələri azaltmağa, kollektiv hissini gücləndirməyə və gündəlik qaydaların aydınlaşdırılmasına töhfə verə bilər. Bu təsirin miqyası isə konkret məktəbin şəraitindən və tətbiq mexanizmlərindən asılıdır.

Azərbaycan təhsil sistemində vahid məktəbli formasına yanaşma da ümumi təhsil siyasətinin məqsədləri ilə əlaqəli şəkildə qiymətləndirilməlidir. Təhsilin keyfiyyətinin artırılması, uşaqların hüquqlarının qorunması, məktəb-valideyn əməkdaşlığının gücləndirilməsi və sağlam tərbiyə mühitinin yaradılması bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir. Forma məsələsi bu hədəflərdən ayrı şəkildə deyil, məktəbdə bərabər imkanların təmin olunmasına xidmət edən daha geniş siyasətin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Nəticə etibarilə, vahid məktəbli formasının tətbiqi sosial fərqlərin məktəb mühitində nümayişini azaltmaq, şagirdlərdə kollektivə mənsubluq hissini gücləndirmək və ümumi davranış mədəniyyətini təşviq etmək baxımından əhəmiyyətli addım ola bilər. Lakin bu təşəbbüsün real faydası onun formal tələblərlə məhdudlaşmamasından, ailələrin iqtisadi imkanlarının nəzərə alınmasından və şagirdlərin hüquq və ehtiyaclarının qorunmasından asılıdır.

Məktəbin əsas vəzifəsi uşaqları eyni geyimdə görməkdən daha böyükdür. Məktəb düşüncəsi sərbəst, dünyagörüşü geniş, məsuliyyətli və cəmiyyət qarşısında öhdəliklərini dərk edən şəxsiyyətlər yetişdirməlidir. Vahid məktəbli forması bu məqsədə xidmət etdiyi, bərabərliyi və qarşılıqlı hörməti gücləndirdiyi halda təhsilə müsbət töhfə verir. Əsas məsələ geyimdəki eynilik deyil, hər bir uşağın təhsil almaq, inkişaf etmək və öz potensialını reallaşdırmaq imkanlarının bərabər şəkildə qorunmasıdır".

Röyalə Xəyal

Telegramda izləyin